/Wlodawa0001.djvu

			,." \ 
 
,. .. 


KATOLICKI UNIWERSYTET LUBELSKI 


ROZPRAWY DOKTORSKIE, MAGISTERSKIE I SEMINARYJNE 
III Wydział Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych 
T O M s. 


STANISŁAW EDMUND MICHALSKI 


WŁODAWA 


MONOGRAFIA STATYSTYCZNO-GOSPODARCZA 


z PRZEDMOWĄ 
PROF. DRA WITOLDA KRZYŻANOWSKIEGO 


Z zasiłku Izby Przemysłowo- 
Handlowej w Lublinie. 


LUBLIN 
TOWARZYSTWO NAUKOWE 
KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO 
1 939
		

/Wlodawa0002.djvu

			WŁODAWA 
MONOGRAFIA STATYSTYCZNO-GOSPODARCZA
		

/Wlodawa0003.djvu

			., 


KATOLICKI UNIWERSYTET LUBELSKI 


ROZPRAWY DOKTORSKIE, MAGISTERSKIE I SEMINARYJNE 
III Wydział Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych 
T O M 5. 


STANISŁAW EDMUND MICHALSKI 


WŁODAWA 


MONOGRAFIA STATYSTYCZNO-GOSPODARCZA 


Z PRZEDMOWĄ 
PROF. DRA WITOLDA KRZYŻANOWSKIEGO 


Z zasiłku Izby Przemysłowo- 
Handlowej w Lublinie. 


LUBLIN 


TOW ARZYSTWO NAUKOWE 
KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO 
1 939
		

/Wlodawa0004.djvu

			l 


c
- 
1 -
0 


.1 , l6tt 19!! 


......-=4" 
£;r;. ł ) Chełm.b Bibliotek. PUbllc&n. 
'!. "Chełmiana" 


1111111111111
1
ln
mlll
 
Ch 000102 


DRUK. "NARaDO" A" LEONA MILAftSKIEOO 
LUBLIN UL. JCRAK.PRZEDM. 78, TEL. 26.73. 



 


PRZEDMOWA 


Miasto Włodawa, w dawnych dokumentach i zapiskach zwa- 
ne W olodawa, leży na 'pograniczu województwa lubelskiego, po.. 
Ieskiego i wołyńskiego. W promieniu kilkudziesięciu, mniejwięcei 
50 do 60 kilometrów jest to jedyne centrum miejskie, będące 
naturalnym ośrodkiem i rynkiem dla długiego szeregu wsi, 
osad i kolonii po obu stronach Bugu. Skupia się w nim sieć 
dobrze pomyślanych dróg bitych, niestety niezupełnie jeszcze 
rozbudowanych, zwłaszcza jeśli chodzi o połączenie z zachodem 
kraju, z Lublinem i Parczewem, przechodzi obok niego linia 
kolejowa z Brześcia do Chełma, mająca być w przyszłości prze- 
rzucona w całości na lewy brzeg rzeki, płynie obok niego leni. 
wo, piękny a zaniedbany, pełen płyćizn i mielizn Bug, który dzi- 
siaj nie odgrywa żadnej roli w życiu miasta, a któremu sama 
natura tę rolę wyznaczyła. 
Pas nadbużański, szeroki pas ziemi, leżący po obu stronach 
rzeki, rozdzielający W olyń i Polesie od Lubelszczyzny i Podlasia 
jest terenem zaniedbanym kulturalnie, gospodarczo i politycznie. 
Zamieszkuj e go ludność zdolna i pracowita, lecz stojąca na nis- 
kim stopniu kultury, uboga i mieszana narodowościowo, z tak 
jerlnak silnie wyciśniętym piętnem polskości, że nic i nigdy jej 
od kultury i związków gospodarczych z Polską odciągnąć nie 
zdoła. Tyle mówi się i pisze o ziemiach północno-wschodnich, 
Polesiu, Wołyniu, zagadnieniach wschodniej Małopolski, ziemiach
		

/Wlodawa0005.djvu

			VI 


VII 


górskich itd., a nikt do tej pory nie zajmował się na serio po- 
znaniem i zbadaniem owego pasa nadbu7 ańskiego, który stanowi 
pewną charakterystyczną jednostkę geo-polityczną, gospodarcz
 
i kulturalną. 
Włodawa leży w samym centrum owego pasa Pięknie po- 
łożone, spokojne, a nawet senne miasteczko, gdzie w czasie 
jasnej nocy księżycowej nie zapala się elektrycznych lamp ulicz- 
nych, żyje jak gdyby życiem z ubiegłego stulecia. Nowoczesną 
kulturę techniczną reprezentuje w nim owo światło elektryczne, 
nieco motorów i urządzeń w nielicznych zakładach przemyslo- 
wych, radio i pewna liczba przedmiotó
 codzienneg
 użytk
. 
Życiu gospodarczemu charakter nadają Zydzi, stanowiący d.w
e 
trzecie ludności, żyjący w swoim zamkniętym ghetto, przewazm
 
biedni, zacofani kulturalnie i nie reprezentujący w nic_zym Idtl 
Polski w samym jej centrum. Odsetek ludności żydowskiej w 
tym mieście od roku 1921 - jak to wykazują dane statystyczne 
- wzrasta. a nawet pewna liczba Żydów z innych dzielnic prze- 
nosi się tu, szukając żródeł zarobkowania. 
Pozostała jedna trzecia część ludności składa, się Z ruie&
- 
czan-rolników, elementu przeważnie biernego i nieruchliwego, 
mieszczan właściwych, którzy w ostatnich latach sił czynni, rzu- 
cając się przeważnie do handlu i z drobnej gars.tki i
teligen
ji 
zawodowej i urzędniczej, z której znaczna częśc zWiązała Się 
z miastem. rozwijając żywą działalność społeczną i kulturalną. 
Miasto wyglądem swoim zbliża się do wielkiej wsi, z obszer- 
nie założonym rYnkiem i z przeważającą liczbą (82 %) budynkow 
drewnianych. Istnieje nawet jak gdyby pewna niechęć do budowy 
domów murowanych. T o drewniane miasto - wieś nie. mQ. e długo 
się ostać w takim stanie. chQ.ćby ze względu 11i: możliwość. p
- 
'żaru i kiedyś Q tym miejscu. wyznaczonym przez naturę I hi- 
storię stanie inne miasto - murowane. 


Tradycje historyczne ma Włodawa stare i piękne. Znaj- 
dujemy już o Wołodawie wzmianki historyczne z 1475 roku. 
Kiedyś odbywały się tu słynne jarmarki na bydło, konie, owce, 
woły pędzone wielkim traktem z Ukrainy i W ołynia na zachód. 
Na spławnym Bugu był naprzeciwko miasta port po prawej stro- 
nie r7eki, połączony z Włodawą mostem otwieranym "dla wolnego 
przechodu statków". Z rynku szło się do portu koło "magazynu 
solnego". "Sól ruska. która do Brześcia chodzi, z której osobliwa 
intrata" Włodawy "nigdy minąć nie może".. W dół rzeki szło 
rocznie setki łasztów popiołu, świadczącego o tej jedynej możli- 
wości wyzyskania okalających Wlodawę lasów, dziś niestety 
w rabunkowy sposób niszczonych. Nad rzeką były tak, jak i dziś 
liczne młyny. W mieście kwitło rzemiosło najrozmaitsze. Koło 
miasta. 8 km na północ stał przepiękny pałac w Różance, dziś 
już nieistniejący. Dziś po drugiej stronie Bugu powstają letniska 
rozwija się sport wodny, znajdujący doskonałe warunki na Bugu 
i na przepięknych jeziorach, jak Pulemieckie i Świtaź. 
Długa i bogata przeszłość historyczna, która czeka na swo- 
jego dziejopisarza i cicha, a biedna teraźniejszość stoją ze sobą 
w zbyt jaskrawej sprzeczności, aby to mogło trwać wiecznie. 
Włodawa ma przed sobą duże możliwości rozwoju jako jedyne 
miasto, obsługujące obszar w promieniu kilku mil dookoła. Zgodnie 
z tradycją historyczną należy wskazać na możliwości rozbudowy 
w nim przemysłu drzewnego, np. meblarstwa i przemysłu spożyw- 
czego, zwłaszcza mięsnego i konserwowego. 
Ceny surowców. artykułów spożywczych i koszty utrzyma- 
ni. są we Włodawie niezwykle niskie. Robocizna jest niezwykle 
tania. Setki i tysiąte tanich rąk roboczych z miasta i okolicy 
czeka na śmiałą inicjatywę, która by ożywiła miasto z dzisiejszej 
martwoty, która by przez stworzenie w mieście chłonnego rynku 
zbytu podniosła gospodarczo i kulturalnie sąsiadującą wieś.
		

/Wlodawa0006.djvu

			vln 


Wszystkie galęzie produkcji, w których robocizna stanowi wielk 
odsetek kosztów produkcji, znajdują tu dla siebie odpowiedniei 
warunki. Przemysł uszlachetniający i przetwórczy rolny czy leś- 
ny oraz przemysły, wymagające mniej siły mechanicznej. a wię- 
cej robocizny mogłyby się tu umiejscowić. Warunkiem wstępnym 
tego jest-jak pisze w zakończeniu autor pracy -rozbudowa sieci 
komunikacyjnej. a zwlaszcza uczynienie z Bugu arterii splawnej 
żaglownej. 
Rozprawa mgra Stanislawa Edmunda Michalskiego została 
opracowana na moim seminarium ekonomicznym, jako jedna z sze- 
regu prac, poświęconych zagadnieniom gospodarczym Lubel- 
szczyzny, Chelmszczyzny i Wołynia. Niedawno ukazała się w tej 
samej serii wydawnictw praca mgra W. Pawłowskiego o powie- 
cie wlodzimierskim w woj. wolyńskim, w druku jest monografia 
statystyczno-gospodarcza m. Chełma, a kilka innych znajduje się 
w rękopisie lub końcowym stadium opracowania, jak np. mono- 
grafia powiatu Sarny w woj. wołyńskim, opis gospodarczy wsi, 
zajmującej się od kilku wieków garncarstwem w powiecie chełm- 
skim, handel i bilans handlowy woj. wolyńskiego, rynek mięsny 
w Lublinie na tle obrotów żywcem w województwie lubelskim. 
Praca obecnie publikowana daje sumienny, szczegółowy. 
a wnikliwy opis gospodarczy miasta w chwili dzisiejszej i sądzę 
że żaden późniejszy badacz pasa nadbużańskiego nie będzie 
mógl pominąć tej monografii, dającej systematyczny obraz mia- 
sta na tle okolicy, z której wyrasta. Praca powstala przy pomocy 
finansowej Grupy chełmsko-wołyńskiej Komisji Naukowych Badań 
Ziem Wschodnich, a druk jej zostal umożliwiony dzięki zasiłko- 
wi Izby Przemysłowo-Handlowej w Lublinie, której pragnę za to 
zlożyć na tym miejscu podziękowanie. 


SPIS TREŚCI 


Przedmowa 
Spis treści . 


I. W stęp 


J. Gospodarczy opis okolicy (powiatu) . 
2. Rys historyczny miasta 


II. Ludność 
1. Ruch naturalny ludności 
2. Podział ludności według wyznania i narodowości . 
3. Migracje 
4. Struktura zawodowa . 


III. Miasto jako ośrodek administracyjny i kulturalny 
1. Urzędy i instytucje prawa publicznego 
2. Szkolnictwo 
Szkolnictwo zawodowe 
3. Stosunki kulturalne 
Organizacje społeczne 
Kultura i sztuka 
4. Instytucje wyznaniowe . 
Kościół św. Ludwika 
Cerkiew prawosławna 
Synagoga . 


IV. Miasto jako ośrodek produkcyjny 
A. Przemysł 
1. Przemysł fabryczny 
2. Chałupnictwo . 
B. Rzemiosło 
1. Rzemiolło właściwe 


WITOLD KRZYŻANOWSKI 


Lublin, Uniwersytet 


IX 


str. 


v 


IX 


1 
8 


12 
15 
18 
20 


23 
27 
31 
34 
34 
36 
38 
38 
40 
40 


43 
43 
49 
50 
50
		

/Wlodawa0007.djvu

			x 


XI 


65 
70 
72 
73 


VIII. Syntetyczny obraz miasta i dynamika naj istotniej- 
szych zagadnieii gospodarczych 
1. Główne podstawy bytu gospodarczego ludności 
2. Wpływ miasta na okolicę . . . . 
3. T endencje rozwojowe życia gospodarczego miasta . 


128 
129 
131 


Wielkość warsztatów 
Organizacje rzemieślnicze . 
2. Przemysł ludowy 
C. Rolnictwo i ogrodownictwo 
Kultura rolna 
Hodowla 
Sadownictwo 


58 
63 


V. Miasto jako ośrodek handlowy i komunikacyjny 
A. Handel 
1. Handel indywidualny . 
2. Spółdzielczość . 
3. Ceny 
B. Komunikacj
 . 
1. Zestawienie ogólne 
Obroty towarowe . 
Stan dróg i ulic 
2. Poczta, telefon, telegraf 
C. Kapitalizacja i kredyt 


Bibliografia 
Mapa powiatu włodawskiego . 


137 


76 
76 
84 
86 

8 
88 
90 
96 
101 
102 


poza tekstem 


VI. Stosunki społeczne 
1. Stan gospodarczy ludności 
2. Służba zdrowia. 
Ośrodek Zdrowia . 
Szpital Wydziału Powiatowego . 
3. Opieka społeczna 
4. Warunki mieszkaniowe 
Cena mieszkań 
S. Własność nieruchom a . 
6. Przestępczość . 
Karno -sądowa 
Karno-administracyjna 


. 


104 
105 
105 
106 
107 
109 
111 
112 
113 
113 
115 


VII. Udział czynników administracyjnych w życiu gospo- 
darczym 
1. Gospodarka miejska 117 
Inwestycje wykonane 117, Szkoły 119, Rzeźnia 
miejska 119, Łaźnia 120, Targowica miejska 120, 
Studnie 122, Sklepy miejskie 122, Ulice 122, 
Budżety, dochody, wydal ki, zamknięcia 122, 
Długi miasta 125, Inwestycje projektowane 125.
		

/Wlodawa0008.djvu

			I.. Wstęp 


l. Gospodarczy opis okolicy (powiatu) 


Miasto Włodawa, stolica powiatu włodawskiego, leży na 
lewym brzegu Bugu, przy ujściu do niego rzeki Włodawki. Jego 
współrzędne geograficzne (biorąc pod uwagę kościół parafialny) 
wynoszą 21°33' 40" długości geograficznej wschodniej i 51°32'50" 
szerokości geograficznej północnej. Położone na wschodniej gra- 
nicy powiatu, wywiera ono, w promieniu kilkudziesięciu kilo- 
metrów, wpływ i na okolice zabużańskie, należące administracyj- 
nie do innych powiatów. 
Powiat włodawski największy w województwie lubelskim 
graniczy na wschodzie, poprzez rzekę Bug, z powiatem brze- 
skim województwa poleskiego i powiatem lubomelskim woje- 
wództwa wołyńskiego. 
Sąsiadem jego na północy jest powiat bialski, na zachodzie 
radzyński i lubartowski, na południu chełmski - wszystkie nale- 
żące do województwa lubelskiego. 
Powierzchnia powiatu włodawskiego wynosi 23259 km 2 , 
a zamieszkuje go 113566 osób l. Charakterem topograficznym 
i rodzajem gleby zbliża się on do leżącego po prawej stronie 
Bugu województwa poleskiego. Szczególnie upodabnia go do 
Polesia ciągnąca się przez środek powiatu, ze wschodu na za- 
chód, nizina pełna jezior, błot, bagien i moczarów. Łączy ona 
ze sobą dwie rzeki, płynące na krańcach powiatu: Bug i Ty- 
śmienicę dopływ Wieprza. 
Północno-zachodnia i południowa część powiatu wznoszą się 
przechodząc: pierwsza w wyżynę łukowską, druga w wyżynę 


l11Pow8zechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. 


- 1 - 


MUNOGRAFIA MIASTA WLODAWY 


1*
		

/Wlodawa0009.djvu

			- 2 - 


- 3 - 


1 P 1 Pow. wOlo 
ow. w ha og. obszaru 
I 


Widzimy więc, że bogactw naturalnych powiat nie po!iada. 
Wielka ilość bagien i jezior, spowodowana niskim położeniem 
gruntów w stosunku do poziomu wód, jak ró":nież nieu
egul?- 
wanie rzek i zaniedbanie sieci dawnych kanałow, sprawiły, ze 
mieszkaniec odcięty od świata, nieoświecony, przesądny, pra- 
cował nadzwyczaj leniwie, wegetował na roli, korzystał z dobro- 
dziejstw lasów, rzek, posługiwał się w gospodarstwie najprymi- 
tywniejszymi przedmiotami własnego wyrobu. Nie pot
ze
ny 
ył 
mu przemysł, handel, gdyż mając najpro
tsze na
zę
z
a,. la
 . sie- 
kierę. piłę, ośnik, dłuto, świder, korzysta1ąc z wl.elkle] Iloscl la- 
sów, dających mu pod dostatkiem drzewa, 
otraflł sa
 wy
udo- 
wać sobie chatę i inne budynki gospodarskie. Potrafił zmalstro- 
wać także wóz, sanie, sochę, brony, grabie i upleść postoły, po- 
stronki i taśmy na szleje, koszyki tzw. "krobki". Sam umiał wy- 
strugać drewnianą łyżkę, zrobić zonie wrzeciono, prz
śl
cę. Nie- 
zdarne najczęściej to było, jednak zdatne do spełmema swego 
zadania. . 
To nadzwyczaj powolne tempo pracy nie pozwoliło WięC 
w ciągu wieków, na rozwinięcie się, ani rolnictwa, ani przemysłu, 
rzemiosła czy handlu w większym zakresie. 
Tak wyglądał powiat jeszcze w 90-tych latach zeszłego 
stulecia. 
W tym czasie, wybudowano tu pierwszy odcinek szosy, za- 
ledwie kilku-kilometrowej długości. Następnie pierwszy tor kole- 
jowy przeciął na wschodzie teren powiatu na niewiel
iej 
rz
- 
strzeni 37 km. Powstały dwie stacje kolejowe Uhrusk I Soblbo
. 
Pozwoliło to przynajmniej tej części powiatu na komunikowame 
się z najbliższym światem. W ciągu czterdziestu kilku la
 o
 
tego czasu powiat tak się zmienił, że, jak podaje S
. Kop
zynskl, 
wartość produkcji przemysłowej w r. 
929, w poro
nanlU z ro- 
kiem 1890 wzrosła aż 9-ciokrotnie, mimo spadku lIczby ludno- 
o 7 tys. o
ób. Liczba ta ilustruje tempo pracy, jakie opanowało 
powiat, w porównaniu z latami poprzednimi. . 
Trzebi się lasy. Jeśli jeszcze z końcem ubiegłego wle
u 
pokrywały one większość terenów, to już w 1921 r. stanowiły 
tylko 24.8°/ 0 powierzchni, a w 1928 r. zmalały do 14.7°/0. Po- 


chełmską. Wrzynająca się klinem w głąb powiatu wyżyna łu- 
kowska, stanowi dział wodny Bugu z dopływami Włodawką 
i Uherką i rzeki Tyśmienicy z jej dopływem Piwonią. 
Na terenie powiatu włodawskiego przeważają gleby pia- 
szczyste 34.01°/0' z czwartą częścią piasków podmokłych. Są to 
grunta klasy V i VI przy klasyfikacji 7-mio klasowej. Poważny 
odsetek zajmują gleby storfiałe i bagienne 21.69%. Jednak torfu 
nadającego się do eksploatacji jest stosunkowo mało, większość 
to zabagnione łąki, niskiej jakości pastwiska i zupełne nieużytki. 
Szczerki bielicowe zajhlują 18.27°/ 0 powierzchni. Przy dobrej kul- 
turze mogłyby dojść do klasy II, zaliczane są jednak dziś do 
klas. między III a V. Bielice (11.24%) posiadają największe zna- 
czenie przez swą produkcyjność, ale znaczna część tych gleb 
znajduje się pod lasami. Mniejszą rolę odgrywają piaski nagli- 
nowe IV i V klasy, zajmujące 5.62°/0' dalej gleby ciemno-próch- 
niczne na szczerkach i piaskach 2.74°/0' 2.40°10 powierzchni zaj- 
mują rędziny, 1.83°/0 mady rzeczne, a ostatnia grupa gleb glinia- 
stych większego znaczenia nie posiada, zajmując zaledwie 0.17°/0 1 . 


jl 


Nazwa grup glebowych 


76950 
50250 
39500 
25750 
13450 


34.01 
21.69 
18.27 
11.24 
5.62 


1. 
2. 
3. 
4. 
5. 
6. 


Grupa gleb głęb. piaszczystych 
Grupa gleb storfiałych i bagiennych 
Grupa szczerków bielicowych 
Grupa bielic na glinie zwałowej 
Grupa piasków naglinowych 
Grupa gleb ciemno-próchnicznych na 
szczerkach i piaskach 
Grupa rędzin i przyrędzinków 
Grupa mad rzecznych 
Grupa glin występujących na powierz. 


6650 2.74 
5500 2.40 
4250 1.83 
400 0.17 


1 Dr T. MIECZYŃSKI, Glebl} powiatu 701odawskiego. Załącznik do ST. 
KOPCZYŃSKIEGO i ST. _ PUKASIEWICZA, Przemysł ludowy, powiat włodawski. 
Warszawa 1930. 


7. 
8. 
9.
		

/Wlodawa0010.djvu

			- 4 - 


wierzchnia nieużytków zmniejszyła się 6o;ciokrotnie J na korzyść 
przeważnie ziemi ornej. 
Powiększa się także mała własność. Gdy z końcem poprzed- 
niego wieku były w powiecie, aż 23 gospodarstw, posiadających 
ponad 1.200 ha, to w 1928 r. majątków liczących ponad 1.000 ha 
było 8, a ponad 100 ha zaledwie 53. 
W roku 1937 stan własności przedstawiał się następująco 1: 


- 5 


Jj 


lub p:>większając 3.167 gospodarstw. Zniesiono służebności w 34 
wsiach. W 6-ciu wsiach dokonano podziału wspólnot, a w toku 
postępowania znajduje się 18 wsi. Scalono grunta 28 wsi. 
W związku z tym prowadzone są prace melioracyjne. Wykopano 
już rowy odwadniające na łącznej przestrzeni 154 km. Prócz tych 
melioracyj szczegółowych na terenie ws; scalonych, prowadzone 
jest osuszanie Krowiego Bagna, oraz regulacja rzeki Zielawy. 
Pomimo tak szybkich kroków w realizowaniu reformy rol- 
nej, znaczny procent stanowią jeszcze gospodarstwa karłowate. 
Zły stan własności ziemskiej pogarsza jeszcze znaczna ilość bez- 
rolnych wieśniaków, którzy stanowią 5 % ogólnej liczby rodzin 
włościańskich. W ten sposób przeszło połowa ludności powiatu 
znajduje się w opłakanych warunkach materialnych. 
W powiecie przeważa uprawa zbóż kłosowych nad okopo- 
wizną i jarzynami. Świadczy to o niezbyt właściwym kierunku 
produkcji rolnej. 39 % powierzchni ornej obsiewa się żytem, 
dalej idą ziemniaki 13,8 %, owies 11,6 %, pszenica 6,0 % jęcz- 
mień 4,10/0 1 . Wydajność 1 ha ziemi ornej jest niska i nierówno- 
mierna; wyisza w gminach południowych i częściowo północnych 
w pozostałych zupełnie znikoma. Np.: wydajność pszenicy waha 
się od 5.4 q z 1 ha do 14.8 q. osiągając średnio 11,7 q z l ha. 
Żyło: od 7.2 do 13.0 q z ha przy średniej 10,9 q 
 1 ha. Ziem- 
niaki wahają się w granicach 61.0 q do 180 q. Srednio zbiór 
ziemniaków w powiecie równa się 120 q z ha. Jedynie więc 
zbiór ziemniaków jest zadawalający, zaś wszystkich innych zie- 
miopłodów jest znacznie niższy od przeciętnego zbioru w Polsce. 
Tak mała produkcja zaspakaja potrzeby powiatu tylko dzięki 
jego słabemu zaludnieniu. Podczas gdy w całej Polsce gęstość 
zaludnienia w 1931 r. wynosiła 83 mieszkańców na 1 km 2 . to 
w powiecie włodawskim tylko 48,9 osób na 1 km 2 . 
Kulturę rolną obniża przede wszystkim wielka ilość łąk, 
pastwisk i nieużytków, nieproporcjonalnie duża w stosunku do 


Wielkość gospodo w ha I Ilość gospodo 
Od 0,5 do 5 13106 
" 5 " 10 7063 
" 10 " 20 2081 
" 20 " 50 524 
JJ 50 " 100 45 
" 100 " 180 10 
ponad 180 24 


Do tej ostatniej grupy, obejmującej gospodarstwa ponad 
180 ha, zaliczona jest tylko własność prywatna. Własność pań- 
stwowa stanowi około 15.000 ha, w tym 13.000 ha lasu i 2.000:ha 
gospodarstw rybnych. Własność kościelna obejmuje 30 tzw. 
"popówek" o łącznym obszarze 1.900 ha. 
Z tych 24 majątków, posiadających ponad 180 ha obsza- 
ru. zapas ziemi, nadającej się do parcelacji, wynosi 1.137 ha. 
Ludność otrzymała więcej ziemi, poprawiło to jej stan go- 
spodarczy oraz dało zatrudnienie i tak nadmiernej ilości rąk do 
pracy. Reforma rolna przebudowuje dotychczasowy ustrój. 
Od 1920 r. dokonano parcelacji w 62 majątkach, tworząc 


1 Akta Starostwa Powiatowego. 


l ST. KOPCZYłłSKI, Przemysł ludowy, powiat 7II1odafDski. 


,
		

/Wlodawa0011.djvu

			- 7 - 


- 6 - 


Łąki i pastwiska. 
Ziemia orna, sady 
Lasy . 
Nieużytki . 


. 32, 60 /0 
i ogrody. 41,0 0 /0 
16,30 /0 
10,1 % 


ligatorów i cukierników. Rzemieślnicy mają możność kształcenia 
si
 w 3 Dokształcających Szkołach Zawodowych, utrzymywanych 
w miastach przez Zarządy Miejskie. Istniała nawet przez kilka 
lat Szkoła Rzemiosł Sejmiku Włodawskiego we Włodawie z dzia- 
łami stolarskim i koszykarskim. 
Ulepszony słan komunikacji, która obecnie ma dwie linie 
kolejowe, o łącznej długości 44 km z 3 stacjami kolejowymi 
i 171 km dróg bitych, ułatwia wymianę towarów, ale w zupeł- 
ności jej nie zaspakaja. Niedogodne położenie linii kolejowych 
wpływa na zmniejszenie wywozu i przywozu kolejami. Wymiana 
produkcji nie tylko powiatu, ale i najbliższych okolic odbywa 
się przede wszystkim na targach i jarmarkach. T e ostatnie od- 
bywają się w 8 miejscowościach: Włodawie, Parczewie, Ostro- 
wie, . Wereszczynie, Podedwórzu, Sławatyczach, Uhrusku i Wisz- 
nicach. Jest to jednak handel lokalny, nie wychodzący poza 
granice powiatu, lub sąsiednich okolic. 


gruntów ornych. Procentowy stosunek wyraża się następującymi 
liczbami: 1 


Duża ilość łąk i pastwisk daje dogodne warunki do hodowli 
szczególnie bydła rogatego. Jednak i na tym polu Włodawskie 
nie dorównuje przeciętnym normom dla całego woj. lubelskiego. 
Średnio na 100 ha ziemi użytkowanej rolniczo, przypada w wo- 
jewództwie 39,6 szt. bydła rogatego i 38,1 szt. nierogacizny, gdy 
tymczasem powiat włodawski na tej samej przestrzeni hoduje 
33,0 szt. bydła rogatego i 36,4 szt. trzody chlewnej. 
Przemysł rolniczy jest także słabo rozwinięty. Reprezentowany 
jest przez 2 gorzelnie, 1 browar, 6 młynów większych, 21 mły- 
nów mniejszych gospodarczych, 7 mleczarń i 55 olejarń. Są to 
jednak przeważnie przedsiębiorstwa o charakterze ludowym, o nie- 
wielkiej produkcji wystarczającej zaledwie dla miejscowych od- 
biorców . Takimi są zwłaszcza młyny mniejsze, mleczarnie i ole- 
jarnie. 
Do większych zakładów przemysłowych w powiecie należą 
4 huty szklane, z których dwie pracują na eksport. 7 tartaków 
przeciera drzewo z powiatu na handel. Jednak znacznie wi
cej 
wywozi się drzewa nieobrobionego. Istnieje jeszcze caly szereg 
mniejszych przedsiębiorstw, które także odgrywają rolę w życiu 
gospodarczym powiatu. Do nich należy 37 cegielń, 15 betoniarń, 
2 rzeźnie, 14 garbarń, 2 smolarnie, kilka farbiarń. 
Dużą dziedziną wytwórczości jest rzemiosło. Według da- 
nych starostwa jest w powiecie przeszło 3 
tys. czynnych rze- 
mieślników. Uprawiają oni prawie wszystkie działy wytwórczości 
rzemieślniczej. Większość warsztatów, bo 51,4 0 1 0 znajduje się 
w 3 miastach powiatu: Ostrowie, Parczewie i .Włodawie. Naj- 
więcej w powiecie jest cieśli, kowali, krawców, szewców, stolarzy, 
rzeźników, zaś najmniej kapeluszników, rzeźbiarzy, tapicerów, intro- 


5231 LUDnOŚt PO, lATU 

/q żróde1 ufrzymania 
r: 1931 


1 ST. KOPQZYNSKI, Przemysł ludowy, powiat wloda1lJski. 


o 

 
..
 
...... 

 

 




 


 
_0 

' 
Q)
 


 
e\:.:: 
1i.J536 


, 

 

.
 
- c:- 
,QJ 


 

.
 


 


6?OO
		

/Wlodawa0012.djvu

			- 8 


- 9 - 


Przedsiębiorstw handlowych jest w powiecie stosunkowo 
znaczna ilość, ale przeważnie małych, zatrudniających przeciętnie 
1,1 człowieka. Zjawisko takie możliwe jest tylko w handlu 
drobnym. 
W powiecie włodawskim, jako wybitnie rolniczym, produk- 
cja rolna, leśna, hodowlana, kilkakrotnie przewyższa produkcję 
przemysłową. Dlatego drobny rolnik ma znaczne trudności ze 
zbytem swoich produktów na miejscowym rynku, na którym małe 
jest zapotrzebowanie na jego wyroby. Niedostateczny jeszcze 
rozwój komunikacji i handlu, nie daje dużych możliwości na pro- 
wadzenie wymiany na dalszych rynkach, bardziej chłonnych. 
Gospodarcze życie powiatu skupia się głównie w trzech jego 
miastach. Ostrowie i Parczewie na zachodniej i Włodawie na 
wschodniej jego granicy. 
Parczew i Ostrów ogarniają swoimi wpływami zachodnią 
część powiatu. Włodawa zaś promieniuje na jego część wschod- 
nią; prócz tego jako siedziba władz administracyjnych, obejmuje 
swoim zasięgiem cały powiat. W wykonywaniu tych czynności, 
dużym utrudnieniem jest krańcowe położenie miasta, spotęgowane 
złym stanem dróg. 
Ponieważ w promieniu kilkudziesięciu kilometrów na wschód 
od Włodawy, nie ma żadnych ośrodków miejskich, rozciąga więc 
ona swój wpływ także na te zabużańskie ziemie. 
Ogólny stan gospodarczy tych powiatów: lubomelskiego 
(woj. wołyńskie) i brzeskiego (woj. poleskie) jest jeszcze niższy 
niż pow. włodawskiego. 
2. Rys historyczny miasta 
Początki Włodawy nie są dokładnie znane. Wiemy, że 
w r. 1507 1 była własnością Jerzego i Krystyny Kryńskich. 
Leżała na pograniczu ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego 
w odległości 2 -3 km od punktu granicznego - mostu na rzece 
Włodawce. T erytorialnie wchodziła wówczas i później w skład 
W. Ks. Litewskiego. 


Właścicieli miała Włodawa wielu i różnych. 
Od Kryńskich przeszła w ręce kniazia Ongulszkowicza, a na- 
stępnie w 1596 r. do jego brata Romana Sanguszki, wojewody 
bracławskiego i hetmana polnego litewskiego. Po śmierci Ro- 
mana dobra włodawskie otrzymała najstarsza jego córka, Teo- 
dora, która je wniosła w posagu mężowi swemu, Andrzejowi 
Leszczyńskiemu, wojewodzie brzeskiemu i kujawskiemu. 
Przy Leszczyńskich pozostawała Włodawa przez czas dłuż- 
szy. W r. 1634, gdy właścicielem jej był Rafał Leszczyński, od- 
był się we Wlodawie zjazd kalwinów z Korony i Litwy w sprawie 
uzgodnienia obrządku. Utworzono wówczas we Włodawie parafię 
kalwińską, a pierwszym jej pastorem został Andrzej Węgierski, 
autor historii kościołów zreformowanych na ziemiach słowiańskich. 
Leszczyńscy, gąrliwi wyznawcy kalwinizmu, ufundowali zbór 
i szkołę, które zburzone zostały w r. 1648 w czasie najazdu 
Chmielnickiego. 
W r. 1694 ówczesny dziedzic Włodawy, Rafał Leszczyński 
przeniósł się do Rydzyny, a dobra włodawskie sprzedał za 400 tys. 
zlp. Ludwikowi Pociejowi, hrabiemu na Włodawie i Różance, 
późniejszemu hetmanowi wielkiemu litewskiemu i wojewodzie 
wileńskiemu. 
Nowy nabywca przyczynił się w dużym stopniu do rozwoju 
miasta, które nie podniosło się jeszcze po wojnach kozackich. 
Jako katolik działalność swą zwrócił w kierunku przeciwnym niż 
kalwińscy wlaściciele. Sprowadził z Częstochowy w r. 1694 
00. Paulinów, wzniósł im klasztor i kościół, utworzył bogate 
probostwo. Równocześnie troszczył się o rozwój gospodarczy 
miasta. Już Jan III Sobieski zaprowadził tu pierwszy jarmark na 
św. Michała. Obecnie z inicjatywy Pocieja miasto otrzymało 
drugi jarmark na konie, bydło i owce, ustanowiony przez Au- 
gusta II w r. 1726. W 20 lat później August III ustanowił trzeci 
jarmark dwutygodniowy. 
Jarmarki te były podstawą rozwoju miasta, ale pomimo, że 
należały one do większych w Polsce, gdyż ilość samych wołów 
spędzanych z Ukrainy, Wołynia i okolic nadburzańskich docho- 
dziła do 20 tys. sztuk i zjeżdżali się kupcy nawet zagraniczni. 


l Wszystkie daty zostały uzgodnione z Slownikiem geograficznvm 
K,ólestwa Polskiego.
		

/Wlodawa0013.djvu

			10 


11 - 


miasto nie rozrosło się specjalnie. Powstało tylko dużo domów 
zajezdnych dla przybyłych gości. Według "Inwentarza pomier- 
czego miasta Włodawy" sporządzonego w r. 1786 przez Pobie- 
dzińskiego Józefa, komornika przysięgłego, było wówczas w mie- 
ście 23 domów i kamienic zajezdnych, wszystkie żydowskie, na 
ogólną liczbę 228 domów żydowskich. 
Antoni Pociej sprzedał dobra włodawskie w 1745 r. Jerze- 
mu Flemingowi, marszałkowi wojsk saskich i podskarbiemu litew- 
skiemu. Po jego śmierci przeszły one w ręce córki Izabeli, która 
wyszła za Adama ks. Czartoryskiego, sławnego generała ziem 
podolskich, a następnie jako wiano córki ks. Czartoryskich, 
Zofii, wydanej za ordynata Andrzeja Zamoyskiego, dostały się 
rodzinie Zamoyskich, przy których do dziś pozostają. Obecnie 
właścicielem ich jest Konstanty hr. Zamoyski, a administracja 
mieści się we Włodawie. 
W okresie utraty niepodległości należała Włodawa do Kró- 
lestwa Polskiego i znosiła dolę innych jego ziem, pogorszoną 
jeszcze przez kresowe położenie i posiadanie znacznej ilości 
unitów. 
W czasie powstania styczniowego prowadzono we Włoda- 
wie żywą działalność patriotyczną, za którą ukarany został su b- 
przeor 00. Paulinów ks. Remigiusz Filowski. Na terenie po- 
wiatu walczyły partie Jankowskiego, Zielińskiego i Krysińskiego, 
delej Lelewela i Zakrzewskiego, a w lasach parczewskich Poniń- 
skiego i Ejtminowicza. 
Po upadku powstania zaczął się dla Włodawy okres rusyfi- 
kacji. W r. 1866 - 67 utworzono w mieście władze powiatowe 
i równocześnie rozpoczęto walkę z unią. Nie tylko zamykano ko- 
ścioły unickie, jak np. parafialny w Opolu, filialny w Orchówku, 
ale także starano się wszelkimi innymi sposobami zmusić uni- 
tów do przejścia na prawosławie. 
Po oficjalnym zniesieniu unii w r. 1875 zdawało się, że pra- 
wosławie odniosło zdecydowane zwycięstwo, a "oporni" prędzej 
czy później ulegną przemocy. Lecz rok 1905, okazal jak wielką 
byla sila ducha i poświęcenie byłych unitów. 30 lat przymuso- 
wego prawosławia nie złamało ich i gdy wydany został słynny 


ukaz tolerancyjny, w powiecie włodawskim przeszło na katoli- 
cyzm 8 ty
. osób. 
Była to odpowiedź prześladowanych. 
Zrozumieli ją rusyfikatorzy i znów wystąpili do walki z pol- 
skością na szerszym już froncie. Zrealizowany został plan utwo- 
rzenia gubernii chełmskiej, oddawna pokutujący w głowach biu- 
rokratów rosyjskich. 
W skład tej guberni wchodził powiat włodawski. 
Z dniem 1 stycznia 1912 r. rozpoczął prace nowy urząd gu- 
bernialny, którego zadaniem było usunięcie polskości z "rdzennie 
ruskich" ziem gubernii chełmskiej. Nie jego wina, że celu swego 
nie dopiął. 
Wojna światowa polożyła kres usiłowaniom zaborcy. 
Herb miasta Wlodawy wyrażony jest na pieczęci m. Wło- 
dawy, którą to pieczęcią opatrzony jest akt wystawiony przez 
"Urząd miasta Włodawy a dóbr JOXięcia Czartoryskiego, Ge- 
nerała Ziem Podolskich" z dn. 25 marca 1785-go roku. Wyo- 
braża on pazia z oszczepem w prawej ręce, z długim mieczem 
wiszącym ukośnie u boku, z czapką lejkowatą zakończoną kwa- 
stem na głowie 1. (Rysunek do nowego herbu projektował art. mai. 
T rojanowski). 


1 Herb ten odszukał prof. A. Chmiel z Krakowa.
		

/Wlodawa0014.djvu

			. 


II. Ludność 


1. Ruch naturalny ludności 


Ludność Włodawy, chociaż nierównomiernie, jednak stale 
wzrasta. 


W r. 1897 Włodawa liczyła 4653 mieszk. 1 
" 1921 " "6269" 2 
" 1931 " "8519,, 3 
" 1937 " "9084,, 	
			

/Wlodawa0015.djvu

			- 14 - 


- 15 - 


Na dzień W ciągu Przy. Przyrost 
1 sty- Stan roku było Ubyło I. bezwgl.\ °/0 
cznia 
1931 8349 1931 i 32 695 533 162 1.9 
1933 8511 1933 648 512 138 1.6 
1934 8649 1934 542 466 76 0.9 
1935 8725 1935 471 387 84 0.95 
1936 8809 1936 672 398 275 3.1 
1937 9084 - - - - - 


Jeśli chodzi o podział ludności według płci, to we Włoda- 
wie, jak i w całym województwie lubelskim, w ostatnich latach 
ubiegłego stulecia - przeważali mężczyźni, jednak w 1921 r. 
i 1931 r. widzimy liczebną przewagę kobiet: 1 
w 1897 r. - mężczyzn 2452, kobiet 2201 
1921 2984, 33]2 
1931 4145, 4374 
Wypada więc na 1000 mężczyn: 
w r. 1897- 897 kobiet 
1921-1100 JJ 
1931-1070 JJ 
Strukturę ludności pod względem wieku, w liczbach pro. 
cento wych przedstawi poniższe zestawienie. 
I 18-J72 I 19213 1 19314 
Wiek MIK MIK MIK 


W śród całej ludności, młodzież do lat 19-tu stanowi po
 
ważny odsetek ogółu ludności, prawie 50 o/0' zarówno przed jak 
i po wojnie. W r. 1897 - 48,5 % , w r. 1921 - 47,1 0/0' w 1931 
- 44,3 %. Wojna małą spowodowała zmianę, większa różnica 
zaznaczyła się w r. 1931, widzimy tu przewagę klasy produkcyj- 
nej. Spowodowane jest to napływem do miasta ludności do- 
rosłej. 
W poszczególnych kategoriach wieku, udział mężczyzn i ko- 
biet jest stosunkowo dość wyrównany. 
W obec braku danych dotyczących liczby małżeństw, naro- 
dzin i zgonów, to, tak ważne 7agadnienie w dziedzinie ruchu 
ludności zmuszony jestem pominąć 
Pod względem narodowościowym i wy lnantowym ludność 
Włodawy nie przedstawia się jednolicie. 
Dokładne dane o podziale ludności wIg wyznań zawiera 
poniższa tabelka: 
I RZo-kato' Prawosl° l Ewang. 1 Mojżesz. I Inne I 
Rok L. bez.1 0/o L. bez.1 0/o L. bez-l% Lbez.l% L. bez. I 0/o I Ogółem 


1921 1 1853 30 173 2.7 l - 4196 66.6 39 0.6 6263 
1931 2 2574 30 146 1.7 6 - 5866 I
 - - 8592 
,68.3 


0- 9 11.3 11.2 13.7 13.3 13.4 12.7 
10 - 19 12.5 13.5 9.3 10.8 8.7 9.5 
20 - 29 6.1 8.8 14.1 7.2 8.0 9.1 
30 - 39 5.4 6.1 6.3 6.4 ) 12.1 
40 - 49 4.7 5.0 3.5 3.7 )11.3 
50 - 59 4.2 4.2 3.1 3.2 3.3 3.6 
powyżej 60 3.4 3.5 2.7 2.7 3.6 3.7 


Widzimy przygniatającą przewagę wyznania mojżesz., które- 
go procent wzrasta stale chociaż powoli. 
Jeszcze wyraźniejszy wzrost żydów zaznacza się w zesta- 
wieniu narodowości: 


Rok 


I Polacy I Rusini I Żydzi I Inni I 
L. bez.1 0/o L. bez. I 0/0 L. bez.lo/o L. bez.l% 


Ogółem 


1921 1 2355 38 70 1.1 3835 I 3 6263 
60.9 1 - 
1931 2 2577 30 - 5363 68.2 1 152 1.8 8592 


l Przyjmuj
. że stosunek kobiet do m
żczyzn jest we Włodawie taki 
sam jak we wszystkich miastach pow. włodawskiego. Dane z r. 1897 i 1921 
z Monografii atatgstlJczno-goapodarczej woj. lubelakiego dra I. CZUMY. 
R. 1931-według powszechnego spisu ludności z dn. 9.XlI.1931. 
2 Dr I. CZUMA, op. cit. 
3 Tamże. 
4 Powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. 


l Skorowidz gmin Rz. P. seria B. zeszyt 8a. 
2 Akta Starostwa Powiatowego.
		

/Wlodawa0016.djvu

			- 16 - 


Ludność WrodćJwl/: 
pod wzq/ędern wyznaniowym: 
1921 t: 193' t: 


Jo.o 


C]rzym-kaiol. 
prawo.srO'wne mo/zeszowe. 


pod wZ'1/Ę>dem 


narodowos'c/owym.: 


38.0 


Dpo/qc:.y 


ż.ydz/ 


1931 1: 


3QO 


Mru.sin,' .:nnenarod. 


-1'; 



 


- 17 - 



 


Jest to wynikiem tego faktu, że przy pierwszym spisie lud- 
ności w r. 1921, część ludności wyznania mojżeszowego poda- 
wala przynależność narodową polską. To samo zjawisko spoty- 
kamy u prawosławnych. 
Większą równomierność między wyznaniami i narodowoś- 
ciami widzimy w r. 1931. Jedynie 3 osoby wyznania mojżeszo- 
wego podały się za Polaków. Wyznanie prawosławne i ewan- 
gielickie ujęte jest w zestawieniu w rubryce narodowości "inne" 
- zalicza się tu przede wszystkim Rusinów. 
Sprawa uświadomienia narodowego jest różna w różnych 
grupach narodowościowych. Rozpatrywać tu można jedynie na- 
rodowość polską i żydowską, gdyż pozostałe (ruska) stano- I 
wią we Włodawie tak mały odsetek ogółu ludności, że żadnego 
prawie wpływu na opinię publiczną nie wywierają. 
Najliczniejsza grupa żydowska tworzy aż 6 organizacyj po- 
litycznych, działalnością których kierują żydzi bogaci i uświado- 
mieni narodowo. 
Ponieważ jednak większość żydów to biedni drobni kupcy 
i rzemieślnicy, którzy nie biorą żywego udziału w pracy poli- 
tycznej - organizacje te nie są dla nich silnym łącznikiem naro- 
dowym. Większą rolę łącznościową odgrywa tu Żydowska Kasa 
Bezprocentowa i Gmina Żydowska. Przez udzielanie pomocy 
materialnej przede wszystkim, a także i innych świadczeń - pod- 
kreślają one bardzo wyraźnie łączność i wspólnotę interesów ży- 
dowskich. 
Brak we Włodawie elementu robotniczego wpływa na spo- 
kojny tryb życia miasta. 
Polacy - to w przeważającej liczbie napływowa inteligencja 
- urzędnicy, wojsko, wolne zawody, są siłą rzeczy, należycie 
uświadomieni narodowo. Do podniesienia tego stanu przyczynia 
się obecność pułku wojska, władz powiatowych i powstanie 
gimnazjum. 
O współżyciu między tymi narodowościami trudno przecież 
mówić. Jednak zwalczania wzajemnego, ani jakichkolwiek tarć 


I 
II 


MONOGRAFIA MIASTA WLODAWY 


2* 


l
		

/Wlodawa0017.djvu

			18 - 


- 19 - 


nie ma. Spotykany obecnie bojkot handlu żydowskiego w in- 
nych miastach, we Włodawie nie ma wielkiego natężenia. 
Trudność w zebraniu danych, uniemożliwia wykrycie rozDlc 
w ruchu naturalnym poszczególnych narodowości. Trudności 
te polegają na tym, że parafie obejmują swoim zasięgiem 
i okoliczne wsie. Szczególnie uwidacznia się to w parafii 
prawoslawnej, gdyż wig danych jej proboszcza, na ogólną liczbę 
5700 wiernych w 1937 roku tylko 80 osób mieszka w mieście. 
W parafii rzymsko-katolickiej, w tym samym roku, na 4319 z Wlo- 
dawy iest 3239 osób. 
Z tego względu liczba urodzin, małżeństw i zgonów całej 
parafii nie zupełnie odpowiada stosunkom miejskim. 
Z wyznaniem mojżeszowym trudność polega na tym, że 
Zarząd Miejski, który prowadzi księgi stanu cywilnego dla 
lu dności niechrześcijańskiej, przy zakładaniu rejestru mieszkań- 
ców w r. 1932, 1933 i 1934, zmusił Żydów do sporządzania 
aktów urodzenia, gdyż wielu z nich w ogóle nie było zapisanych. 
Dlatego też w tych latach widzimy prawie dwukrotny wzrost 
liczby urodzin, a właściwie tylko wzrost spisanych aktów urodzin. 


3. Migracje 


Nazwa kraju 1934 1937 
Anglia 1 2 
Wenezuela 1 1 
USA 2 3 
Brazylia 4 2 
Argentyna 5 2 
Urugwaj 1 
Panama 1 
Palestyna 19 
Francja lk 
Czechosłowac ja 1k 25 lk 
Włochy 2s 
Australia 1 2 
Razem 34 19 
k = kuracyjny s = szkolny. 
..... . 


Emigracja z Włodawy do krajów europejskich i zamorskich 
jest na ogól nieliczna. Wyjeżdżają wyłącznie Żydzi. W 1934 r. 
wyjechały 34 osoby - w tym do Palestyny 19 osób i 2 wyjazdy 
sezonowe-kuracyjne. Gdy w 1937 r. do Palestyny nikt nie wy- 
jechał - liczba emigrantów spadla do 19 osób, w tym 5 wyjaz- 
dów sezonowych: 4 szkolne i 1 kuracyjny. 
Szczegółowe zestawienie wyjazdów za granicę w tych latach, 
z uwzględnieniem krajów i charakteru wyjazdu, przedstawia się 
następująco: 1 


Główną przyczyną wyjazdów, prócz kuracyjnych i szkol- 
nych, były sprawy materialne. 
Dokładnych danych, dotyczących reemigracji, brak, zresztą 
jest ona nieliczna. 
Jeśli chodzi o napływ ludności ze wsi do Włodawy, to 
w okresach zimy napływa do miasta bezrolna ludność z powiatu. 
Obciąża ona znacznie kredyty opieki społecznej i pomocy zimo- 
wej. W porze letniej częściowo powraca ona na wieś, do robót 
w polu, ponieważ jednak w lecie łatwiej jest także w mieście 
o pracę, część pozostaje w mieście. 


1 Dane z Akt Starostwa Powiatowego.
		

/Wlodawa0018.djvu

			- 20 - 


- 21 


4. Struktura zawodowa ludności 


Struktura zO'UJodowa /udnosc/ 
w t: 1931 


3058 osób 35.9°/0 
2326 " 27.3% 
1712 " 20.1 % 
359 " 4.2°1 0 
1064 " 12.5°/ 0 
R a z e m 8519 osób 100.001. 
Pierwszą pozycję musimy rozbić. W 1931 r. przemyśle wło- 
dawskim pracowało zaledwie około 100 osób czynnych, a czynni 
w przemyśle i rzemiośle włodawskim stanowią prawie 36% wszy- 
stkich osób utrzymujących się z tej gałęzi produkcji - daje to 
blisko 280 osób, co stanowi 3,3°/0 całej ludności Włodawy. W 0- 
bec tego z rzemiosła utrzymuje się 3058 - 280 = 2778 osób, 
co stanowi 32,6°/0. 
Dalej uderza nas duży, jak na miasto, odsetek rolników. 
Spowodowany jest on tym, że administracyjne granice miasta 
obejmują prócz właściwej Włodawy znacznie więcej obszarów 
wiejskich, zamieszkałych właśnie przez rojników. W samym mie- 
ście natomiast przeważają bezwzględnie rzemieślnicy i kupcy. 
Pozycja "inne" obejmuje między innymi wolne zawody. Na- 
leżą do nich: l 


Przemysł i rzemiosło 
Rolnictwo 
Handel i ubezpieczenia 
Komunikacja 
Inne 


Główny Urząd Statystyczny nie podaje w swych publika- 
cjach liczb tyczących się samej Włodawy, lecz ujmuje je łącznie 
z dwoma pozostałymi miastami powiatu, tzn. Parczewem i Ostro- 
wem-Siedleckim. 
Ponieważ jednak charakter tych miast jest niemal identyczny, 
możemy przyjąć, że stosunek ludności, czerpiącej swe dochody 
z poszczególnych źródeł utrzymania, jest we Włodawie taki sam 
jak we wszystkich miastach powiatu (błąd według opinii G.U.S. 
nie będzie większy niż 2 do 3%), a wtedy sprawa struktury za- 
wodowej ludności przedstawia się następująco: l 


--ó 


Lp. I N a z waz a w o d u 


I 1928 I 1937 
chrz. I żyd. chrz I żyd 


- . .. 
............, 
.11: 
:: :::::::::::;::: 
,.;::::::: ;
::::::: 
....1 ..;.....
....... 
fa · · · · · ... · · l. 
- .. . . .. . .
. . . . 

-- :.: ., .....

....
...
 
: 
Jt:: i
-_
-:' 
:::::
:::::;:: 
-- .3 _____', t 'J.' .'. .. 
- - - - - - . . . '. . 
- __-_--:::..": :

.. 
,....ł-
.. 


rzem/osTó- 


32..6 


D 
B 
. 

 

 


rolnicTwo - 


III 


Inne 


1 Lekarze medycyny 6 I - 6 I 1 
2 Dentyści 1 1 1 1 
3 Lekarze weterynarii 2 - 1 1 
4 Felczerzy - 2 - 1 
5 I Położne - - 1 1 
6 Aptekarze 1 - 1 - 
7 Adwokaci 1 - 3 - 
8 Obrońcy sądowi 2 - 1 - 
9 Notariusze 1 - 1 - 
10 Pisarze hipoteczni - - 1 - 
11 Inżynierowie 4 - 1 - 
12 Technicy 2 - l - 
203118 - 
Razem 5 


I 
20.1 


heine/el I uhezp. 


27 


komunikacjCl- 


przemysT - 


l Dane procentowe G.U.S. Powlzechny spis ludności 9.XII.1931 r. 


1 Akta Starostwa Powiatowego.
		

/Wlodawa0019.djvu

			- 22 - 


Wolne zawody są nieliczną dziedziną, w której przewazalą 
chrześcijanie, jednak w 1937 r. odsetek Żydów znacznie się po- 
większył osiągając wartość 21,8°/0 w stosunku do 13,0 0 /0 w 1928 r. 
Dość liczną grupę stanowią urzędnicy, jest ich bowiem oko. 
ło 120. Największy udział mają nauczyciele, dalej urzędnicy Urzę- 
du i Kasy Skarbowej. 
Kilka słów poświęcić należy służbie domowej. 
Brak jakichkolwiek danych uniemożliwia podanie dokładnych 
liczb, jednak najwięcej jest służących przychodnich. Różny jest 
ich skład wyznaniowy i narodowościowy, chociaż przeważa wśród 
pracownic domowych wyznanie rzymsko-katolickie, narodowość 
polska. Służące pochodzące z okolicznych wsi są często wyzna- 
nia prawosławnego. Służących żydówek jest b. mai o, często też 
u Żydów pracuje służba polska. 


III. Miasto jako ośrodek administracyjny 
i kulturalny 


l. Urzędy i instytucje prawa publicznego 
Miasto Wlodawa wchodzi do okręgu: 
Sądu Apelacyjnego w Lublinie, 
Sądu Okręgowego w Lublinie, 
Okręgu Korpusu nr IX w Brześciu n/Bugiem, 
Powiatowej Komendy Uzupełnień w Białej Podlaskiej, 
Dyrekcji Poczt i Telegrafów w Lublinie, 
Dyrekcji Lasów Państwowych w Siedlcach, 
Nadleśnictwa Państwowego w Sobiborze, 
Okręgowego Urzędu Miar i Wag w Lublinie, 
Okręgu Celnego w Warszawie, 
Kuratorium Okręgu Szkolnego Lubelskiego, 
Inspektoratu Szkolnego Chełmskiego, 
Inspektoratu Pracy nr 28 w Chełmie, 
Wojewódzkiej Komendy Policji Państwowej w Lublinie, 
Izby Skarbowej w Lublinie, 
Izby Rolniczej w Lublinie, 
Izby Rzemieślniczej w Lublinie, 
Izby Przemysłowo-Handlowej w Lublinie, 
Podlaskiej Diecezji Kościoła Rzymsko-Katolickiego w Siedlcach, 
Warszawsko-Chełmskiej Diecezji Św. Kościoła prawosławnego 
w Warszawie. 
Siedzibą zaś jest: 
Starostwa Powiatowego, obejmującego 3 gminy miejskie niewy- 
dzielone, 14 gmin wiejskich, 197 gromad wiejskieh i 451 
miejscowości 1. 


l Powszechay spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. 


-23-
		

/Wlodawa0020.djvu

			24 - 


Wykaz gmin wiejskich i miejskich pow. wlodawskiego wraz 
z danymi statystycznymi co do obszaru i ludności 1. 


l 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 


Lp. I Nazwa gminy Obszar I Ilość I Siedziba Zarządu 
w ha ludności gminy 
1 M. Parczew 5196 9259 
2 " Ostrów-Siedlecki 4027 4103 
3 " Włodawa 1625 9160 
4 Gm. Dębowa Kłoda 12229 3624 Dębowa Kloda 
5 " Hańsk 16918 8226 Hańsk 
6 " Krzywowierzba 14438 4547 Krzywowierzba 
7 " Opole 11252 3773 Podedwórze-Opole 
8 " Romanów 14029 4126 Sosnówka 
9 " Sławatycze 15293 6906 Hanna 
O " Sobibór 24765 9651 Zbereże 
l " Tyśmienica 7726 3090 Tyśmienica 
2 " Uścimów 12713 5349 Uścimów 
3 " Wisznice 16864 10118 Wisznice 
4 " Włodawa 13841 5178 Szuminka 
5 " Wola Wereszczyńsk. 21250 8191 W ola- Wereszyńska 
6 " Wołoskowola 17881 7166 Wółoskowola 
7 " Wyryki 20547 6874 Wyryki 


J 


W dalszym ciągu, Włodawa jest siedzibą: 
Sądu Grodzkiego, 
Urzędu Skarbowego i Kasy Skarbowej, 
Powiatowej Komendy Policji Państwowej, której podlegają po- 
sterunki w: 2 
1. Dębowej Kłodzie, 2. Hańsku, 3. Krzywowierzbie, 4. Mo- 


1 Dane z Monografii statystyczno' gospodarczej 7Doje'IDództwa label- 
slciezo lo. CZUMY. 
2 Tamże. 


- -......... - .. 


- 25 - 


twicy, 5. Opolu, 6. Ostrowie-Siedleckim, 7. Parczewie, 8. Sła- 
watyczach, 9. Sosnowicy, ]0. Urszulinie, 11. Włodawie, 
12. Wisznieach, 13. Woli Uhruskiej i 14. Wyrykach. 
A więc jest siedzibą - Posterunku Policji Państwowej, 
9 pułku artylerii ciężkiej, 
Obwodowego Urzędu Pocztowo- Telekomunikacyjnego III klasy 
Włodawa 1. Na st. kol. Włodawa mieści się Urząd Poczto- 
wo Telekomunikacyjny V klasy Włodawa 2, 
Zarządu Miejskiego miasta Włodawy, 
Wydziału Powiatowego, 
Inspektoratu Powiatowego Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń 
Wzajemnych, 
Dekanatu i parafii rzymsko-katolickiej św. Ludwika. 
Dekanat rzymsko-katolicki obejmuje następujące parafie: 
we Włodawie, Różance, Hannie, Sławatyczach, Jabłecznie, 
Lubieniu, Brussie, Dołhobrodach, Woli Wereszczyńskiej, 
Wereszczynie, T omaszówce, Orchówku. 
Dekanatu i parafii prawosławnej. 
Dekanat prawosławny obejmuje następujące parafie: 
we Włodawie, Horostycie, Kosyniu, Sławałyczach. Sosno- 
wicy, Suchawie i Uhrusku. 
Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. 
Poruszymy tutaj sprawę powierzchni i granic miasta. 
Dane dotyczące obszaru miasta nie są zgodne. 
Rejestr pomiarowy z r. 1871 podaje 1547.45 ha, według 
"Monografii statystyczno-gospodarczej woj. lubelskiego" dra I. 
Czumy powierzchnia Włodawy zajmuje 1625 ha. Akta Starostwa 
Powiatowego we Włodawie z roku 1931 podają 1626, zaś Akta 
Wydziału Powiatowego - 1698,5 ha. Tę ostatnią wartość poda- 
je także St. Kopczyński w pracy "Przemysł ludowy - powiat 
włodawski". W tym samym miejscu podaje on również powie- 
rzchnię gmin na podstawie danych z Wydziału Powiatowego 
 
1626 ha, są to dane z 1928 r. 
Najwicckszą słuszność należałoby przyznać liczbie 1626 ha,
		

/Wlodawa0021.djvu

			- 26 - 


- 27 - 


gdyż podaje ją jeszcze dziś Starostwo Powiatowe opierając się 
na spisie ludności z grudnia 1931 r. 
Jeśli chodzi o granice administracyjne miasta, to przebie- 
gają one nadzwyczaj nieregularnie. Skutkiem czego występuje 
zjawisko tzw. wysp, bardzo szkodliwych dla rozbudowy miasta, 
jak również sprawiających wiele trudności mieszkańcom tak 
miasta, jak i terenów z nim sąsiadujących. 
Na północy pozostają obecnie poza granicami miasta obiek- 
ty tak nierozdzielnie związane z miastem i jego życiem jak: 
Szkoła Powszechna nr 1 i 2, boisko sportowe P.U.W.F. i P.W., 
dom skarbowy, cmentarz katolicki i żydowski, rzeźnia, koszary 
i wreszcie grunty mieszcżan włodawskich. 
Również na wschód od miasta, poza rzeką Bug, ciągną się 
grunty mieszczańskie, aż do samych zabudowań Tomaszówki, ota- 
czając je jakby półkolem, w pośród których to gruntów wie ś 
Włodawka tworzy wyodrębnioną wyspę; a cały ten obszar nale- 
ży do gminy Domaczewo, powiat Brześć n. Bugiem. 
Skutkiem tego, mieszczanie włodawscy, przebywający stale 
w mieście Włodawie, muszą opłacać podatki od swoich gruntów, 
położonych w bezpośrednim sąsiedztwie miasta - w odnośnym 
urzędzie gminnym, albo urzędy te przysyłają do Zarządu Miej- 
skiego nakazy celem ściągnięcia. 
W celu uregulowania tej sprawy-jeszcze w r. 1930, Magi- 
strat wystąpił z wnioskiem zmiany granic miasta projektując przy. 
łączenie Tomaszówki wraz ze st. kolejową Włodawa, miasteczka 
Włodawka, osady młyńskiej "Staw Włodawski", koszar 30 p.a.p., 
obszaru tzw. "kwarantanny" po granice pól wsi Suszno, placów 
około cmentarza żydowskiego i obszaru cegielni. 
Aż do chwili obecnej sprawa rozszerzenia granic miasta 
pozostaje w zawieszeniu, ponieważ tereny położone po prawej 
stronie Bugu posiadają dotychczas jeszcze, w niektórych dzie- 
dzinach życia inne ustawodawstwo, więc sprawa przyłączenia tych 
ziem. do miasta jest zagadnieniem poważniejszym. Natomiast roz" 
szerzenie granic miasta w kierunku północnym jest aktualne 
i pra
dopodobnie zostanie urzeczywistnione w najbliższym czasie. 


2. Szkolnictwo 


Do roku 1925, jedyna istniejąca we Włodawie szkoła po- 
wszechna mieściła się w drewnianym budynku parterowym (obec- 
nie mieszkanie kierowników szkół powszechnych). W r. 1925 Ma- 
gistrat ukończył budowę piętrowego budynku dla szkoły pow- 
szechnej, do którego zosŁała ona w tym roku przeniesiona. Po- 
nieważ napływ dzieci był bardzo duży w r. szk. 1929/30 utwo- 
rzono w tymże budynku dwie szkoły: nr l na piętrze i nr 2 na 
parterze. Ze względu na szczupłość tego budynku, niemogące- 
go pomieścić wszy
tkich dzieci, Zarząd Miejski przystąpił do bu- 
dowy nowego gmachu dla trzeciej szkoły pows7echnej, który 
w r. 1936 we wrześniu oddany został do użytku. 
Obecnie istnieją więc trzy Publiczne Szkoły Powszechne 
nr 1, 2 i 3. Posiadają one place i boiska szkolne, prócz tego 
szkoła nr 1 i 2 ma własny ogród. 
Ale same szkoły powszechne nie wystarczyły dla potrzeb 
nauki, a ponieważ państwo nie mogło utworzyć we Włodawie 
gimnazjum, inicjatywa wyszła od społeczeństwa. Powstało T owa- 
rzystwo Szkoły Średniej we W łodawie, którego celem było zbie- 
ranie funduszów na założenie gimnazjum. Rozporządzało ono 
sumą kilkunastu tysięcy zł., gdy Zarząd Miejski nie miał pienię- 
dzy na wykończenie gmachu dla szkoły powszechnej nr 3- To- 
warzystwo udzieliło mu pożyczki w wysokości 10 tys. żł. w za- 
mian za co (jako procent) otrzymało możność pomieszczenia gi- 
mnazjum na piętrze tego gmachu, na przeciąg 3 lat. Tymczasem 
z funduszów samorządów gminnych buduje się nowy gmach dla 
gimnazjum. 
Posiada więc Włodawa od 1936/37 r. własne gimnazjum 
wyposażone we wszystkie pomoce naukowe i wszystkie pracow- 
nie. Podstawy finansowe szkoły stanowią: czesne w wysokości 
300 zł. rocznie od ucznia bez względu na klasę, oraz skladki 
miesięczne 50-cio groszowe do Towarzystwa, do którego obo- 
wiązani są należeć wszyscy rodzice. Gimnazjum to posiada pełne 
prawa szkół państwowych. 
W r. 1930 Żydowskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe 
"Tarbut" zorganizowało kursy języka hebrajskiego. Rozwinteły się
		

/Wlodawa0022.djvu

			- 29 


- 28 - 


one z czasem i przekształcone zostały w Żydowską Prywatną 
Szkołę Po\yszechną Towarzy.stwa" Tarbut", która jednak nie posia- 
da praw szkół publicznych. Mieści się ona w gmachu Organizacji 
Sjonistycznej, od której otrzymuje lokal bezpłatnie. Opłata mie- 
sięczna wynosi 5 zł, stosowane są jednak dość często zwolnienia. 
Dla nauczania religii naj biedniejszych dzieci żydowskich 
utworzona została Religijna Szkoła "Talmud-Tora", na utrzyma- 
nie której daje fundusze Gmina Żydowska. 
(O istniejącej także we Włodawie Dokształcającej Szkole 
Zawodowej będzie mowa w rozdziale o szkolnictwie zawodowym). 
Jest więc we Włodawie: 
1. Publiczna Szkoła Powszechna nr 1, 
2. " " " nr 2, 
3. " " " nr 3, 
4. Prywattla Szkoła Powszechna Żydowskiego Towarzyst- 
wa Kulturalno-Oświatowego "T arbut" , 
5. Gimnazjum Koedukacyjne T -wa Szkoły Średniej, 
6. Dokształcająca Szkoła Zawodowa, 
7. Religijna Szkoła Żydowska ., Talmud-Tora". 
Wraz ze wzrostem ilości i powiększaniem się szkół wzrasta 
ilość sił nauczycielskich. W roku 1923/24 było ich tylko 13, 
w 1928 - 18, a obecnie już 43 bez nauczycieli religii. 
W roku szkolnym 1937/38 pracuje nauczycieli: 
w Publicznej Szkole Powszechnej nr 1 . 11 
" " " " nr 2 . . 8 
" " " " nr 3 6 
" Prywatno Szkole T -wa " Tarbut" . .. 4 
" Gimnazjum Koedukacyjnym . 11 
" Dokształcającej Szkole Zawodowej . 8 
" Relig. Szkole Żyd. "Tal mud-Tora" . 3 
Razem. . 51 
Ponieważ jednak w Dokształcającej Szkole Zawodowej pra- 
cują nauczyciele ze szkoly nr 1 i 2, wszystkich nauczycieli jest 
we Włodawie 43. 


Ilość dzieci uczęszczających do szkół włodawskich stale 
wzrasta. W roku szkolnym 1923/24 było ich tylko 471, w roku 
1928/29 już 1053. a w 1937/38 wzrosła ta liczba do 2245 dzieci. 
Ten szybki wzrost ilości dzieci powoduje ciągłą rozbudowę szkół. 
W r. szk. 1937/38 w publicznych szkołach powszechnych 
uczy się 1819 dzieci, z czego na szkołę nr l przypada 779, na 
szkołę nr 2-630, a na szkołę nr 3-410. W Zyd. Szk. T -w
 
"Tarbut" uczy się 90 dzieci. w Dokształcającei Szk.ole Zawodowej 
73 uczniów, w gimnazjum 2l5, wRelig. Szk. Zyd. "Talmud- 
Tora" 48. 
Biorąc pod uwagę 51 sił nauczycielskich, na l-go nauczy- 
ciela wypada 44,8 dzieci. Jednak ten stan nie jest w ka
dej 
szkole tak zadawalający. Np. w szkole nr 1 na l-go nauczycIela 
przypada aż 70,8 dzieci, w szkole nr 2 nawet 78,7, w szkole 
nr 3-68,3. Średnio w publicznych szkołach powszechnych sto- 
sunek ten wyraża się liczbą 72,8 dzieci na 1 nauczy c iela. 
Porównując te dane, z 1923/24 i 1928/29 r. zauwaiymy, że 
zmieniają się stale na niekorzyść nauczycielstwa. Bo w r. 1923/24 
tylko 36,3 dzieci, w 1928/29 już :8,5 dzieci, a obecnie aż 
72,8 dzieci wypada na jednego nauczyciela. 
Ta sprawa w innych szkołach przedstawia się trochę lepiej. 
W gimnazjum koedukacyjnym tylko 19,5 uczniów przypada na 1 
siłę nauczycielską. W Żyd. Szkole Powsz. T -wa "Tarbut" 22,5, 
w Religijnej Szkole Żyd. "Talmud-Tora" 17. Najlepiej przedsta- 
wia się ten stosunek w Dokształcającej Szkole Zawodowej, wy- 
raża się bowiem liczbą 9, l ucznia na 1 nauczyciela. 
W liczbie dzieci uczęszczających do publicznych szkół po- 
wszechnych nr 1, 2 i 3 są także dzieci poza przymusowym wie- 
kiem szkolnym i takich jest w szkole nr 1-35, w szkole nr 2-24 
w szkole nr 3-20, a więc razem 79 czyli 4,3 % wszystkich uczniów. 
Są jednak we Włodawie dzieci w wieku szkolnym, których 
Publiczne szkoły powszechne obją
 nie mogą. Stosunkowo jest ich 
nie duzo. Chrześciian około 1%, Zydów około 25 % , Ci ostatni 
uczęszczają jednak do Żyd. Szkoły Powszechnej T-wa "Tarbut" 
i do Religijnej Szkoły Żyd. "Talmud-Tora".
		

/Wlodawa0023.djvu

			- 30 - 


- 31 - 


Wobec dużej ilości dzieci szkoły powszechnej mają prócz 
klas zasadniczych, jeszcze oddziały równoległe. I tak: szkoła nr 1, 
mająca 7 klas zasadnic7ych, ma także 7 oddziałów równoległych 
1, 2, 3, 4, 5, 5, f, szkoła nr 2, także 7-mio klasowa, ma rów- 
nolegle oddziały 1, 2 i 3. W szkole nr 3 tylko pierwsza klasa 
ma oddział równoległy. 
W Gimnazjum ilość uCZnJOW szybko wrasta. W roku zało- 
żenia 1936/37, gdy uruchomiono klasę I i II-gą zapisało się 127 
dzieci, co zmusiło do utworzenia oddziału równoległego kl. I. 
W r. 1937/39 Gimna
jum powiększone zostało o jedną klasę 
III-cią, a kI. II-go uzyskała oddział równoległy. Na 215 uczniów 
w r. 1037/38 jest 127 chłopców i 88 dziewcząt. 
Do szkół wlodawskich uczęszczają przeważnie żydzi i ka- 
tolicy, prawosławni stanowią b. mały odsetek. Innych wyznań nie ma. 
W r. 1923/24 było 324 dzieci chrześcijan i 147 dzieci wyznania moj- 
żeszowego. Procentowo było więc 69 % chrześcijan i 31°/. wyzn. 
mojżesz. Stosunek ten z biegiem lat zmienia się na niekorzyć 
chrześcijan. W r. 1928/29 na 1053 dzieci było chrześcijan 508, 
a wyzn. mojżeszowo 545, co stanowi 48 % chrześcijan i 52°/0 wyzn. 
mojżeszowo W 1937/38 r. jest 47,4 % chrześcijan i 52,6°/0 wyzn. 
mojżeszow. 
W 1937/38 r. s'lczegółowe zestawienie wygląda następująco: 


Ogółem Katolików Prawosławn. W yzn. mojz. 
Szkoła 
dzieci liczba I °l liczba I Ol liczba I 0/ 
bezwzgI. ° bezwzgl. / ° bezwzgI. O 
Publicz. Szkoła Powsz. nr l 779 320 41,1 41 5,3 418 23,6 
" " . nr2 630 275 43,6 33 5,2 322 51,2 
" " " nr 3 410 154 37,5 16 4,0 240 58,S 
Żyd. Szkoła Powsz. T-wa 
. Tarbut" 90 - - - - 90 100 
Gimnazjum Koedukacyjne 215 181 84,1 27 12,5 7 3,4 
Dokształ. Szk. Zawodowa 73 17 23,3 - - 56 76,7 
ReI. Szkoła Żyd. "T almud- 
Tora" 48 - - - - 48 100 
Razem 2245 I 947 42,2 117 5,2 1181 52, 


Sprawozdanie Izby Rzemieślniczej podaje zasadnicze wy- 
tyczne wychowania i nauczania w Szkole Dokształcającej Zawo- 
dowej w Lublinie, stanowiącej wzór organizacji, poziomu i spo- 
sobu nauczania dla wszystkich Dokształcających Szkół Zawodo- 
wych. Obejmują one: l. kulturę jednoslki, jako warunek dobra 
zbiorowego. Realizowana ma być przez wpajanie w uczniów odpo- 
wiedzialności za swe czyny, wyrabianie obowiązkowości, samodziel- 
ności i poczucia godności osobistej, zwracanie uwagi na higienę 
osobistą i odżywiania, wytwarzania dodatniego stosunku wzglę- 
dem kolegów, domu i państwa. 2. Przygotowanie i wyksztalcenie 
jednostki do spełniania czynności zawodowych. T en punkt ma 
być znów realizowany przez wpajanie posLanowania i umiłowania 
pracy zawodowej, poczucie odpowiedzialności za wykonaną pracę, 
wlaściwą ocenę pracy własnej i cudzej, zgodności i uczciwości 
w postępowaniu z otoczeniem. 
Tym zadaniom stara się także sprostać, realizować je, Do- 
kształcająca Szkoła Zawodowa we Włodawie. Otwarta l lutego 
1929 r., obejmuje ona 3 klasy koedukacyjne. Nauka odbywa się 
w dzień i trwa 3 godz. co wynosi 18 godz. tygodniowo. Siły 
nauczycielskie w liczbie 8 składają się z nauczycieli Publicznej 
Szkoły Powszechnej nr 1 i nr 2. Szkoła mieści się w gmachu 
Szkoły Powszechnej nr l i nr 2. Właścicielem jej jest Zarząd 
Miejski m. Włodawy, który wraz z Kuratorium Okręgu Szkolne- 
go Lubelskiego łoży na jej utrzymanie. 
Dokształcającą Szkołę Zawodową, kończy corocznie kilku- 
nastu uczniów. I tak np. w r. 1934/35 otrzymało świadectwa 
ukończenia 13 uczniów, w 1935/36 - 12-tu, w r. 1936 - 17 
ucznió w. 
Ilość Ul zniów w tych latach, z uwzgl<,dnieniem płci i wy- 
znania przedstawia się następująco: 


Ogólna Chłopców Dziewcząt Chrześcijan Żydów 
Rok szkolny liczba 
dzieci liczba I Ol liczba I ° liczba I ° Jiczba I O 
bezwzgl. / ° bezwzgl. /0 bezwzgl. lo bezwzgl. /0 
1935/36 102 82 80,4 20 19,6 33 32,1 69 67,9 
1936/37 98 73 74,S 25 25,2 40 40,8 58 59,2 
1937/38 73 53 72,6 20 27,4 17 23.3 56 76,7 


6
		

/Wlodawa0024.djvu

			- 32 


- 33- 


Widzimy, że liczba ucznIOWI a przede wszystkim chłopców 
maleje, wzrasta natomiast ilość dziewcząt. Jeśli chodzi o sto- 
sunki wyznaniowe -wzrasta procent żydów. Powodem tego jest 
coraz większy udział Żydów w rzemiośle. 
Podział uczniów w klasach, według uprawianych zawodów, 
przedstawia poniższa tabela: 
4) 
 I ci 
4)'
 
 >. 4) 
 
 >.'
.€ 
.... ""- N r::: 
'u 4) ._ N 4) N 
'c G) C) '"C 2 e 
"., "., "" >. 
 .- 
 N e "" N "" bo rcs N .- 
 +ol 4) 
fi) eJ.
 C) rcs 5. Q) 
 "" .
 
 
 
 := l ..c 
 .
 o 
 N 
rcs 
 r::: 
 e rcs :.c fi) rcs N - .
 1::S o (j "" aJ..c 4) rcs 

 
 
 
 
 I U ci).
 
 
 
 \u IQ ] I
 I:E 
 
 z 
 
I 5/ 0 - - - 1/0 13 /0 1 - 2/0 - 1/0 1 - - 1/0 l/O - - Oh l/S 15/7 
II 5/. I/O 3/ 0 2/0 1/ 0 121 0 3/ 0 - l/O 5/°:- - l/O 2/3 lit 'XI /5 
III l/I l/O 1/0 1- - - 1/0 2 /0 l/Oj l/O l/O 1/0 o/s 112 11/8 
Razeml ll /2\ 1/0\4/ 0 \3/ 0 \2/0\5;013/ 0 \2/0\2/0\8/ 0 \1/0\1/0\1/0\1/0 I \/o! 2/012/J.! 3/ 8 \58/20 
W liczniku ilość chłopców, w mianowniku ilość dziewcząt. 
Dziewczęta przeważnie uczą się 
 własnej chęci,.g
yż jak wi- 
dzimy 8 w ogóle nie pracuje, a z dZIennych robotmkow tylko 2 
jest chłopców a dziewcząt aż 10. .. . 
Od r. 1929 do 1933 istniała we Włodawle Se1mlkowa Sz
oła 
Rzemiosł Sejmiku Włodawskiego. Obejmowała ona dwa 
zlały: 
stolarski i koszykarski, a czas nauki trwał 3 lata. Frekw


1a wr.- 
nosiła przeciętnie 30 uczniów, chłopców, samych chrzescl)an. SIł 
nauczycielskich 4 wraz z instruktorami. Finansowana była przez 
Sejmik Powiatowy i gminy. W 1933 r. została zlikwidowana ze 
względu na projektowane utworzeni
 gi
nazju
 i 
e 
zgl
du na 
to, że kierunek nauki był nieodpowIedm. . Pomewa
 Ole stał
 
a 
odpowiednim poziomie, nie zdobyła sobIe uznama, szczegol
le 
w dziale stolarskim, gdyż dla podratowania finans?
 przerzu
lła 
się na produkcję zarobkową, zaś dział koszykarskI. )e
t 
 ogo!e. 
niedoceniany. Obecnie nie odczuwa się potrzeby Istmema takle) 
szkoły. . . . . t 
Uczęszczali do niej uczniowie przeważ
le z Slerocmca, u rz
- 
mywano więc przy szkole internat. CałkowIty koszt utrzymama 


jednego ucznia wraz z opłatami szkolnymi wynosił zaledwie 
300 zł na rok. Suma ta nie wystarc7.yła na utrzymanie całorocz- 
ne więc znaczne dopłaty, jakich musiał dokonywać Sejmik, byly 
jednak najgłówniejszą przyczyną upadku. 
Wysoki stosunkowo rozwój szkolnictwa zawdzięcza Wlo- 
dawa w znacznej mierze Zarządowi Miejskiemu, który preliminuje 
corocznie znaczne sumy na dział VI Oświatę. Również wyrazem 
tej troski jest wysoki udział szkolnictwa w wydatkach inwesty- 
cyjnych miasta. Wlałach 191s-1936 na budowę 2 szkól pow- 
szechnych poszło 49.4 0 /0 sum wydanych na inwestycje. 
Dorastająca młodzież, tzn. po ukończeniu szkoły powszech- 
nej, skierowuje się w przeważającej ilości do rzemiosła. Wchła- 
nia ono około połowy tych młodych wychowanków. A reszta? 
Około 25°10 młodzieży uczy się w dalszym ciągu, bądź to w śred- 
nich szkołach ogólnokształcących, bądź też w zawodowych. Wię- 
kszość jednak idzie do gimnazjum ogólnokształcącego, gdyż obecnie 
jest ono na miejscu. we Włodawie. Znacznie mniejsza ilość uczy 
się w szkołach zawodowych w innych miastach. Po ukończeniu śred- 
niej szkoły zawodowej w obcym mieście nie wraca już ta młodzież 
do Włodawy, szukając pracy w nowym środowisku. 
Źle natomiast przedstawia się sprawa pozostałych 25%' Ci 
nie mają za co się uczyć, do rzemiosła nie dostali się bądź to 
z braku miejsca, bądź ze względu na małą zapobiegliwość i sie- 
dzą w domu. Najczęściej są to dzieci rolników. Mają więc po- 
magać w gospodarstwie, uczyć się pracy na roli. Ale rąk do 
pracy jest i tak dużo, w porównaniu z ilością ziemi, przeważnie 
więc ci młodzi nic nie robią. 
Tej części młodzieży nie wchłania ani obecny przemysł, ani 
handel. Pierwszego prawie że nie ma, drugi ogranicza się tylko 
do pracy właściciela i członków rodziny. 


MONOGRAFIA MIAST A WLUDA Wy 


3*
		

/Wlodawa0025.djvu

			- 34- 


-35 - 


3. Stosunki kulturalne 


Towarzyskie: 
1, Rodzina Wojskowa -oddział istnieje od 30.X.35 r. 
2. Rodzina Urzędnicza od 15. VII.34 r. 
3. Rodzina Policyjna koło od 4.VI.30 r. 
4. Towarzystwo Przyjaciół Zw. Strzeleckiego od 26.IX.35 r. 
5. Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet od 25. VII.34 r. 
Polityczne: 
1. Centralna Organizacja Żydów Ortodoksów. pn. "Agudas 
Israel", istnieje od 30. VI.32 r. 
2. Organizacja SjQnistów Rewizjonistów w Polsce oddział 
od 31.XII.32 r. 
3. Organizacja Sjonistyczna w Polsce.-oddzial, od 30.X.35 r. 
4. Związek Sjonistów Państwowców - oddział od 6.X1.34 r. 
5. Organizacja Sjonist. Żydów Religijno - Ortodoksyjnych 
"Mizrechi" w Polsce, od 9.VII1.35 r. 
6. Żydoska Ortodoksyjna Organizacja Robotnicza pn. "Po- 
ale Agudath Israel"t od 24.VII.35 r. 
Społeczno charytatywne: 
1. Żydowskie Towarzystwo Pomocy Chorym pn. "Linas Ha- 
cedek"-centrala od 20.lV.28 r. 
2. Centralne Stowarzyszenie nad Dziećmi i Sierotami Ży- 
dowskimi-oddział, od 20.X.36 r. 
Stoważyszenia wyższej użyteczności: 
1. Polski Czerwony Krzyż-oddział. 
2. Polski Biały Krzyż-oddział, od 24.VII.35 r. 
3. Polska Macierz Szkolna, od 2. VIII.37 r. 
4. Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, obwód po- 
wiatowy i oddział, od 13.1.37 r. 
5. Towarzystwo Popierania Budowy Publicznych Szkół 
Powszechnych --- koło od 2J.lX.34 r. 
6. Liga Morska i Kolonialna - obwód powiatowy od dnia 
29.111.35 r., oddział 10.111.34 r. 
7. Towarzystwo Ochotniczej Straży Pożarnej egzystuje od 
20.XI.24 r., powtórnie zarejestrowane 1.VII.35 r. 
Organizacje włodawskie nie przejawiają zbyt żywej działal- 
ności, jednak wykazują pracę. Naj żywotniejszymi są stowarzy- 



, 


Organizacje spoleczne: 
Jest ich we Włodawfe obecnie 35. Do kulturalno-oświato- 
wych należą l: 
1. Towarzystwo Szkoły Średniej we Włodawie - centrala 
istnieje od 26.V1.36 r. 
2. Żydowskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe" Tarbut" . 
Dawniej istniało jeszcze Towarzystwo Szkoły Rzemieślni- 
czej. Towarzystwo Biblioteki Publicznej, oraz Żydowskie Stowa- 
rzyszenie Kulturalno-Oświatowe "Jabne". 
Z organizacyj młodzieżowych pracują we Włodawie: 
1. Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Mc;skiej oddział ist- 
nieje od 29.1X.34 r. . 
2. Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Zeńskiej oddział 
istnieje od 29.1X.34 r. 
3. Okręgowe Towarzystwo Organizacyj i Kółek Rolniczych 
od 12.X1.30 r. 
4. Związek Harcerstwa Polskiego - Hufiec Harcerzy na 
terenie szkół. 
Z żydowskich 
5. Zrzeszenie Żydów Harcerzy im. Trumpeldora "Brith 
Trumpeldor" od 15.XI.33 r. 
Przysposobienia wojskowe i sportowe: 
1. Związek Strzelecki - oddział, od 10.XII.28j Powiatowy 
Oddział Związku Strzeleckiego, od 22.111.35 r. 
2. Wojskowy Klub Sportowy 9 p.a.c. od 26.VIII.35 r. 
3. Włodawskie Towarzystwo Łowieckie od 17.XI.26 r. 
4. Powiatowe Stowarzyszenie Myśliwych od 4.XIl.33 r. 
5. Ogólny Związek Podoficerów Rezerwy Rzeczypospolitej 
Polskiei- koło, od 12.XI.33 r. 
6. Związek Rezerwistów -- oddział, od 11.VIII.36 r.; Zarząd 
Powiatowy od 12.VII1.36 r. 
7. Związek Peowiaków-koło powiatowe od 6.Xl.36 r. 
8. Żydowski Klub Sportowy "Makabi", od 26.1.26 r. 


1 Akta Starostwa Powiatowego.
		

/Wlodawa0026.djvu

			- 35'- 


szenia wyższej użyteczności, z Polskim Czerwonym Krzyżem na 
czele. 
Włodawska Ochotnicza Straż Pożarna początkami swymi 
sięga jeszcze czasów przedwojennych (ok. 1910 r.). 
W r.1938 liczyła 24 członków czynnych, 22 członkinie które 
tworzyły oddział żeński tzw. samarytanek i 70 członków wspiera- 
jących. 
Straż rozporządza następującymi środkami ratowniczymi: 
autem pogotowia z motopompą i kompletnym sprzętem (bosaki, 
drabiny, piły, węży tłocznych 350 m. itp.), dalej ręczną sikawką 
z podwoziem (2-wu kołowe). Straż posiada własną remizę drew- 
nianą i wspinalnię, która służy do ćwiczeń, a także do suszenia 
węży. 
Bolączką straży jest brak zbiorników wodnych i obfitszych 
studzien oraz brak funduszów na nabycie 1000 m węży tłocznych, 
potrzebnych do czerpania wody z Bugu, Włodawki lub Stawu 
Włodawskiego. Jest to sprawa b. ważna, gdyż ze względu net 
większość budynków drewnianych w mieście - niebezpieczeń- 
stwo pożaru jest duże. 
Prócz swej głównej działalności, straż prowadzi także prace 
kulturalno-oświatowe. Dawniej miała własną orkiestrę dętą, obec- 
nie wskutek braku odpowiedniego dyrygenta orkiestra nie istnieje, 
są tylko instrumenty. Straż korzysta ze świetlicy, znajdującej 
się w gmachu Zarządu Miejskiego. F undusze czerpie ze składek 
członkowskich, imprez, ofiar dobrowolnych oraz z dochodów wy- 
dzierżawionego kina. 
Wydajną pracą wykazuje się również Centralne Stowarzy- 
szenie Opieki nad Dziećmi i Sierotami Żydowskimi. 
K u I t u r a i s z t u k a. Pod względem kulturalnym miasto 
jest bardzo zaniedbane. Nie wychodzi we Włodawie żadne pismo. 
Przez krótki czas młodzież Szkoły Powszechnej wydawała w ro- 
ku 1
28 pisemko pt. "Wspólna Myśl" drukowane w Chełmie, 
nie utrzymało się ono jednak długo. 
Najpoważniejszą biblioteką jest Biblioteka Policyjna. Powstała 
w r. 1925, jednak dopiero od 1935 r. szybciej się rozwija. W dniu 
1.1.38 r. liczyła 1730 tomów. Książki wypożyczane są bez kaucji, 


. 


... 


- 37- 


miesięczny abonament wynosi 75 gr. Wymiana odbywa się trzy 
razy w tygodniu. Abonentów jest około 100. 
Ponieważ biblioteka ta jest sekcją Policyjnego Klubu Spor- 

towego, do którego należą posterunki z powiatu, do tych poste- 
runków wysylane są biblioteczki, mniej więcej raz na miesiąc, 
skladające się z 5-10 książek. 
Pracownicy skarbowi mają jeszcze Bibliotekę Urzędników 
_
karbowych. Liczba książek J,liewielka - około 200. Abona- 
ment kosztuje 70 gr. 
Rozwijającą się obecnie btblioteką jest Biblioteka Związku 
Pracy 'pbywp.tels
ej Kobiet, licząca już w 1938 r. ponad 1000 to- 
mów. Warunki korzystania: kaucja l zł, abonament miesięczny 
0.60 zl, cena wypożyczen
a pojedyńczej kiążki - 5 względnie 
10 roszy, zależnie od ceny książki. 
Wewnętrzną bibliotekę ma także Ognisko Wlodawskie 
Zw
ązku N.."\I
zycielstwa Polskiego. Składa się ona przeważnie 
z dziel fachowych, pedagogjcznych - liczba ich sięga 400. 
Dzieci w szkołach korzystają ponadto z Bibliotek Szkolnych. 
:II ą 
ole nr 1, jest przeszło 100 ks\ążek, w szkole nr 2 - 400, 
a:w szkole nr 3 - 200. Prócz tego Wydział Powiatowy roz- 
porządza 60-ę.io. tQP10wymi biblioteczkami wędroVfnymi, które 
rozsyła .na powiat. Jest I ich obecnie 28. 
Istnieją jeszcze. dwie prywatne wypożyczalnie książek, jed- 
na chr
ścijańska i jedna żydowska. Chrześcijąńska liczy około 
1050. tomów. Dość .abonentów. dochodzi do. 80. Opłaty: 10 gr 
od wypożyczenia' 1, książki, lub 1 zł miesięcznie. Korzystają 
z niej przeważnie starsi. Żydowska jest mniejsza. Tomów ma 
400, abonentów 25; opłata od. 1 książki \ 10 gr, albo miesięcznie 
70 gr. z biblioteki. tej korzysta przeważnie młodzież. 
Teatru ani stałego, ani przyjezdnego nie !Da. Główną przy- 
czyną tego jest brak odpowiedniego lokalu. Je
. ak potrzeba 
t 
; istnieje, o czym świadczyć może frekwencja, na przedsta- 
wieniach amatorskich, lub dawanych przez objazdowe teatry, za- 
czai- 4ość, .łDierne. 
Dawniej byly w mieście 2. kina, jedno prywatne, drugie
		

/Wlodawa0027.djvu

			- 38- 


- 39- 


utrzymywane przez 30 p.a.p. Obecnie jest jedno dźwiękowe - 
prywatne. Wyświetla ono tylko 1 film tygodniowo przez 3 dni. 
W piątek i sobotę po 2 razy, a w niedzielę 3. 
Najpoważniejszą orkiestrą jest zespół wojskowy p. a. c. 
Dawniej istniała także dęta orkiestra strażacka, obecnie nieczynna, 
Również nieczynna obecnie jest orkiestra Żydowskiego Klubu 
Sportowego " Makabi" . 
Chóry istnieją prawie wyłącznie przy szkołach. Przy szkole 
nr 2 jest chór absolwentów szkół pows'7.echnych. Przy parafii 
rzymsko-katolickiej istnieje także chór parafialny. 
Lepiej już przedstawia się sprawa radia. Na dzień 1.XII 
1937 r. było we Włodawie 959"aparatów radiowych, a więc je- 
den aparat wypada na 9.5 mieszkańców. 
Zabytków we Włodawie jest niewiele. 
Środek rynku zajmuje tzw. "czworobok". Są to budynki 
założone właśnie w kształt czworoboku, do którego wejście pro- 
wadzi przez dwie bramy, jedną od strony wschodniej, drugą- 
zachodniej Tak bramy jak i cały budynek posiadają dużą war- 
tość zabytkową. Prawdopodobnie pochodzą one z końca XVII 
stulecia, z czasów kiedy wzniesiona była synagoga. Obecnie 
mieszczą się w nim sklepy. Na dziedzińcu moc szpetnych przy- 
budówek psuje charakter tego ciekawego obiektu. 
Również w rynku znajduje się kilka ciekawych kamienic. 
Miasto ozdobione jest skromnym obeliskiem poświęconym 
pamięci Tadeusza Kościus:r:ki. Obelisk ten postawiony został 
dla uczczenia przyjazdu Mikołaja II do Włodawy. Po odzyska- 
niu niepodległości zamieniono go na pomnik naczelnika Koś- 
ciuszki. 


4. Instytucje wyznaniowe 
Kościół katolicki, pod wezwaniem św. Ludwika, ufundowany 
został 00. Paulinom przez Ludwika hr. Pocie ja. Budowa jego 
rozpoczęta została w 1741 r} 
Jest on jednym z trzech centralnych barokowych kościołów 


województwa lubelskiego uderzająco do siebie podobnych, a mia- 
nowicie w Lubartowie, Włodawie i Chełmie. Ponieważ pewnym 
jest, że autorem fary chełmskiej był Tomasz Rezler.- autorstwo 
pozostałych jemu również przypisywane być może 1, tymbardziej, 
że budowane były w jednym okresie 1733-1768 2 . 
Kościół włodawski dobudowano do istniejącego od 1717 r. 
klasztoru, z którym łączy się on przez skrzydło jednopiętrowe 
dotykające do zakrystii. 
Front kościoła tworzą dwie blisko siebie umieszczone wieże, 
zakończone charakterystycznymi hełmami. Hełmy te posiadają 
na krawędziach dziwne grzebienie. Między wieżami, w dolnej 
części mieści się przedsionek, a w górnej attyka z wygiętymi 
pilastrami. Nad nawą główną, na wysokości hełmów, wznosi się 
piękna sygnaturka, osadzona na ośmiobocznej wydłużonej czaSZYi 
jest ona architektonicznie lepiej pomyślana niż wieże, całość 
więc robi nadzwyczaj przyjemne wrażenie. W. Świątkowski 
podaje: "całość niezmiernie harmonijna i artystyczna, znać 
wprawną rękę twórcy i hojną dłoń fundatora" 3. 
Nawa główna założona jest na wydłużonym ośmioboku - 
otwierającym się do prezbiterium, na chór i do ramion bocznych. 
Te cztery ramiona krzyża, połączone są przez cztery, znacznie 
węższe i niższe, kaplice przekątne. Tymi czterema ramionami 
i kaplicami okolona jest nawa główna. Między ramionami po- 
przecznymi, a kaplicami (kwadratowymi) mieszczą się konfesjo- 
nały. Nad przejściami, na wysokości okien z oratoriów do kap- 
lic, przebite są otwory tym oknom odpowiadające. 
Wnętrze posiada ładną polichromię. Przed 4-ma filarami 
umieszczone są rzeźby przedstawiające 4 ewangelistów. W prez- 


zapewne kościółka, zaczęli budować okazałą murowaną świątynię, którą do- 
piero po 60 latach ukończyli w r. 1780", znaczyłoby więc, że rozpoczęli bu- 
dOWf; w 1720 r. Natomiast data 1740 powtarza się w pracy X. WŁ. ŻYŁY, 
Kościół 00. Dominikanów w Tarnopolu, oraz w pracy J. RACZYŃSKIEGO, 
Centralne ba,olcowe Icościolg 1Doj. lubelskiego. W-wa 1929. 
I J. RACZY
SICI, op. eit. 
2 Tamże. 
2 Ksif;
a Pamiqtko'IDa Sto'll1arzyuenia Urzt;dników Skarbowych 'ID Lu- 


 - 


1 Data rozpoczęcia budowy nie jest pewna. "Słownik GeograJiczny 
Króleltwa Polskiego" podaje "zakonnicy na miejsce dawnego. drewnianego
		

/Wlodawa0028.djvu

			- 40- 


- 41- 


t "'ownik Geograficzny K,ólutwa Pol.kiego. 


trzymują 4 grube kolumny. Między nimi mieści się podwyższe- 
nie, ogrodzone kamienną balustradą, służące do odczytywania ro- 
dałów w czasie nabożeństwa. Na każdej ścianie mieszczą się po 
3 okna obramowane od wewnątrz ramą architektoniczną. Prócz 
tego w ścianach bocznych przebite są do bocznych sal, pod każ- 
dym oknem po 2 przeźrocza, rodzaj płaskich okien. W tych sa- 
lach bocznych mieszczą się oddziały kobiece, są one niskie, skle- 
pione beczkowo, z wylotami na okna i przeźrocza. 
F asadę w środkowej części stanowi przedsionek, nad któ- 
rym, jakby na chórze, znajduje się jeszcze jeden oddział kobiecy. 
Boczne części fasady są znacznie węższe i wspierają się w kon- 
dygnacji przyziemnej na .filarach, tworzących po 2 łceki, otwiera- 
jące się do przodu i na boki. 
Wewnątrz, naprzeciw drzwi wejściowych, znajduje się ołtarz 
nowy, ufundowany na miejsce spalonego w 1934 r. Pretensjo- 
nalnie rzeźbiony i malowany nadzwyczaj jaskrawo, wywołując 
-wrażenie niepoważne. W całej sali znajduje się dużo świeczni- 
ków, oraz mebli, połamanych, niekompletnych i bardzo brudnych. 
T en właśnie brud widoczny we wszystkich budynkach 11a każdym 
kroku sprawia wrażenie co najmniej niemiłe. 
Drugi budynek mniejszy, również z tego samego okresu 
pochodzący służy do codziennych modłów. Malowany jest we- 
wnątrz olejno, przedstawieniami miesięcy, wersetami psalmów itp. 
Trzeci także mniejszy, wzniesiony zostal dopiero w 1928 r. 
dostępny jest każdego dnia, nie przedstawia jednak nic osobliwego. 
Trzeba zaznaczyć, że na terenie miasta istniał zbór kalwiń- 
ski, ufundowany przez Leszczyńskich w pierwszej połowie XVII w. 
Jednak już w 1648 r. został zburzony w czasie najazdu Chmiel- 
nickiego na miasto. 
Przy kościele katolickim istnieje kilka stowarzyszeń religij- 
nych: Stowarzyszenie Żywego Różańca, Straż Hónorowa, Straż 
Pięciu Ran Pana Jezusa, Katolickie Stowarzyszenie Mężów, Kato- 
lickie Stowarzyszenie Kobiet, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży 
Męskiej, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej. 
Przy cerkwi prawosławnej, ani przy bóźnicy, nie ma żad- 
nych stowarzyszeń. 


"biterium znajdują się dwa portrety dobrego pędzla. Jeden fun- 
datora z podpisem "Ludovicus Comes Pociey M. Dux M. D. L. 
Fundator". Podpis pod drugim jest następujący: "Adamus Prin- 
ceps Czartoryski Gals. Terrarum Podoliae". 
Zniszczony zębem czasu kościół, odnowiony został w roku 
1904, staraniem parafian i kolatora Augusta Adama hr. Zamoy- 
skiego. 
Drugą świątynią we Włodawie jest cerkiew prawosławna. 
Zbudowana została w r. 181)5 ze składek zebranych przez 
byłego naczelnika powiatu ks. Oboleńskiego. 
Dawniej stała tu inna cerkiew, jednak do dziś nie zacho- 
wały się żadne materiały jej dotyczące. "Słownik Geograficzny 
Królestwa Polskiego" podaje, że "cerkiew prawosławną erygo- 
wał tu r. 1564 Roman Sanguszko. W r. 1842 wzniesiono muro- 
waną świątynię". 
Dzisiejsza cerkiew, niewielkich rozmiarów, zbudowana jest 
na rzucie krzyża greckiego, ołtarzem zwrócona na wschód. Do 
zachodniego ramienia tego krzyża do1:.udowana jest fasada mie- 
szcząca w sobie przedsionek i chór. Zakończona jest ona trzema 
wieżami, jedną środkową wysoką i przyczepionymi do niej dwie- 
ma małymi wieżycz"ami. Środek krzyża zasklepiony jest kopułą, 
nad któcą wznosi się również wieża, niższa od frontowej i jeszcze 
bardziej niezgrabna. 
Wnętrze nie przedstawia nic osobliwego. Na kopule malo- 
wane techniką olejną sceny z Pisma Św., na pendentywach 
czterej ewangieliści. Malowidła mają charakter raczej zachodni 
przez co zupełnie nie harmonizują z carskimi wrotami, oddziela- 
jącymi prezbiterium od cerkwi właściwej. Wrota te posiadają 
znaczną wartość artystyczną, jednak cała świątynia nie wytrzy- 
muje najmniejszego porównania z kościołem katolickim, prawdzi- 
wą perłą architektury. 
Znacznie większą wartość artystyczną niż cerkiew posiada 
synagoga, pochodząca z końca XVII wieku l. 
Składa się ona z sali kwadratowej, której sklepienie pod-
		

/Wlodawa0029.djvu

			- 42- 


Kler świecki katolicki w mieście stanowi ksiądz dziekan 
i proboszcz zarazem. Tak samo przy cerkwi prawosławnej pro- 
boszcz jest także dziekanem. 
Przy synagodze - jeden rabin. 
Prefektami religii są: proboszcz z T omaszówki w gimnazjum 
proboszcz z Orchówka w szkołach powszechnych. 
Z wyznaniem mojżeszowym związane jest istnienie Wyzna- 
niowej Gminy Żydowskiej we Włodawie. Należą do niej wszy- 
scy żydzi, mieszkańcy nie tylko miasta Włodawy, ale i sąsied- 
nich gmin wiejskich: gminy Hańsk, Sobibór, Wyryki i gminy 
Włodawa. Liczba osób wynosi więc razem około 7 tysięcy. 
Na czele Gminy stoi Zarząd w składzie 8 osób, piastują- 
cych swe mandaty z wyboru i rabina ex officio. Zarząd wypeł- 
nia cele i zadania Gminy, do których należy: utrzymanie kance- 
larii Zarządu Gminy, utrzymanie rabina i rzezaków, domów mod- 
litwy, utrzymanie 3 cmentarzy, szkoły religijnej" Talmud-Tora", 
udzielanie lekarskiej pomocy biednym, udzielanie zapomóg bied- 
nej ludności, subwencje dla sierocińca żydowskiego, zaopatrywa- 
nie żołnierzy w koszerne jedzenie. 
Wydatki związane z realizowaniem tych zadań pokrywane 
są z następujących źródeł: z rzezactwa, z domów modlitwy 
(w pierwszym rzędzie z tzw. ofiar rodałowych), z cmentarzy, 
składek członkowskich i ofiar dobrowolnych. Wysokość składek 
jest bardzo niejednolita i wynosi od 5 zł do 600 zł rocznie. 
Płatników, ze względu na dużą ilość biednych i dobrowolny cha- 
rakter składek jest tylko około 600. 


.,. 


,. 


IV" Miasto jako ośrodek produkcyjny 


A. PRZEMYSŁ 


l. Przemysi fabryczny 


Włodawa nie jest iniastem przemysiowym. Składa się na to 
wiele przyczyn. 
Na plan pierwszy wysuwa się sprawa komunikacyjna. Mia- 
sto jest bowiem oddalone od stacji kolejowej o 5 km. Utrudnia, 
to bardzo przewóz artykułów, podwyższa jego koszta przez dwu- 
krotny naladunek i wyładunek, szczególnie jeśli chodzi o drzewo, 
które jest najpoważniejszym artykułem surowcowym powiatu wło- 
dawskiego, a zupełnie prawie przez miasto nie wykorzystanym. 
Przerabia je natomiast Tomaszówka położona przy samej stacji 
kolejowej, gdzie mieszczą się trzy tartaki mające bezpośredni do- 
stęp do toru kolejowego. We W łodawie jest tylko jeden tartak, 
a właściwie to i on leży poza administracyjnymi granicami miasta. 
Dalszą przyczyną, która powoduje tak słaby rozwój prze- 
mysłu, jest mała przedsiębiorczość mieszkańców. Rzadko tu po- 
mstają jakieś większe zakłady przemysłowe. Istniejące dotąd dwa 
młyny handlowe powstały jeszcze w latach przedwojennych,w no- 
wszych zaś czasach, z większych zakładów, powstała tylko jedna 
elektrownia. W chodzą tu również w grę względy energetyczne, gdyż 
utrudniony jest dowóz węgla. Ale z drugiej strony nie wykorzy- 
stane są inne źródła energii jakimi są woda i drzewo. 
Poza wspomnianymi wyżej 2-ma młynami i elektrownią 
trudno o innych zakladach przemysłowych mówić. 


-43-
		

/Wlodawa0030.djvu

			- 44- 


- 4S- 


Formalnie do przedsiębiorstw przemysłowych we Włodawie 
należą jeszcze l: 
Z dziedziny przemysłu mineralnego-2 cegielnie, leżące pod 
miastem i 4 betoniarnie. Z tych tylko jedna, własność Wydziału 
Powiatowego, jest stosunkowo większa, pozostałe nie odgrywają 
poważniejszej roli. 
Dwie zupełnie małe garbarnie reprezentują przemysł przetwo- 
rów zwierzęcych. 
Przemysł drzewny w samym mieście ma przedstawiciela 
w 1 bardzo małym tartaku, pracującym przy trzecim młynie. 
Drugi, wspomniany już tartak, leży właściwie na terenie gminy 
wiejskiej Włoclawa, ale ponieważ od samego miasta odgraniczony 
jest tylko szerokością drogi, będziemy go również rozpatrywać. 
Do przemysłu spożywczego, naj poważniejszego we Włoda- 
wie ze względu na wybitnie rolniczy charakter powiatu i sąsied- 
nich okolic, leżących po prawej stronie Bugu, nalezą wymienione 
2 młyny handlowe i trzeci gospodarczy, znacznie mniejszy. Dalej 
8 kaszarń nie zasłu
ujących jednak na większą uwagę. Więk- 
szymi zakładami są 2 olejarnie, istniejące przy młyoach handlo- 
wych. Istnieją również 3 fabryki wody gazowej, są one jednak 
tak małe, że nie wywierają prawie żadnego wpływu na życie 
gospodarcze. 
Dwie małe ręczne drukarnie są przedstawicielami przemysłu 
poligraficznego. 
Ostatnim zakładem, zresztą jednym z największych, jest 
elektrownia prywatna. 
Tak wygląda przemysł wlodawski, większości tych zakładów 
trudno wprost zaliczyć do przemysłu. Opanowany jest on w przy- 
gniałającej większości przez Żydów. Sprawę tę zilustruje poniisze 
zestawienie 2: 


E 


* 
 e '
..r:: 
 . . .U i... ., 
"iti U C'u tI .. tI a 
Rodzaj zakładów :
 :g 
 
;a o..r:: :es.1tJ -- . tI._ o 
"'tiU ł::ł.tlooW"'tI 

.- . 

:; 
 1;"; 
.- iti 
"
.
 ..r:: 


 
u.- .N-= 
 
 .!!o..... U 
.N'N 
Młyny I 3 - 1 1 ł 
Olejarnie 2 - 1 1 - 
Kaszarnie 8 -- 8 - - 
F abr. wody gaz. 3 - 3 - - 
Tartaki 2 I - 2 - - 
Garbarnie 2 - 2 - - 
Betoniarnie 4 1 3 - - 
Drukarnie 2 - 2 - - 
lektrownie 1 - 1 - - 
Razem 27 1 1 23 2 1 
0/ 0 100.0 3.7 85.2 7.4 3.7 


Jest ono tak wymowne, że wszelkie uwagi są zbędne. Stan 
posiadania zmienia się stopniowo na korzyść Żydów. Jeszcze 
w roku 193.7 duży tartak był w polskich rękach, zosłał jednak 
sprzedany Zydom. 


l Akta Staro.twa Powiato
ell'o. 
1 Tamie. 


\... . 



Zak7ady przemyslówe 
7..l/ .
.Jr -ł. I . 
W(.-'(J'l./9 narou'owosCI 

 ich wlas'cicieli. 



.
;::
:
 

J.7 rJ.7_ 


I 
I 


7 
"7 


'" 


-,. 


....... 




 


" D polskie 
r- : :._- - -
 po/sicie wy- 
:-_-_-_-_ 'o'zle':,row'-o- 
------. n@ zYo'am. 
. wspólne 

 żyo'owsk/
 


85.2 % 


""
		

/Wlodawa0031.djvu

			-46- 


- 47- 


Jeśli chodzi o liczbę pracujących w przemyśle wlodawskim 
to jest ona b. mała, zaledwie przekracza 100 osób. Robotników 
w większej ilości zatrudniają tylko młyny, elektrownia i tadaki, 
pozostałe zakłady ograniczają się do pracy właściciela i człon- 
ków rodziny. 
Stan zatrudnienia w poszczególnych zakładach 
w latach 1932-1936 l. 


Z pracowników fizycznych kilku zaledwie jest kwalifikowa. 
nych. W dwóch młynach i elektrowni pracuje po 2 kwalifiko- 
wanych, w trzecim młynie i w tartakach po l-ym. Także po jed- 
nym kwalifikowanym pracuje w drukarniach i w garbarniach. 
Większość zakładów korzysta z mięśni ludzkich jako jedy- 
nej siły napędowej. Większe zakłady poruszane są silnikami, 
których we Włodawie używane są 4 rodzaje: wodne, parowe, 
spalinowe i elektryczne. 


1932 1933 1934 193m 1936 


 Ił -- 
Nazwa zakładu Fizyez.1 
 :-
:Ił :-
:Ił :
:Ił 
MIK:5 
Młyn wodno-par.l 131-1- 14 - - 15 - 2 15 -I 2 151- 4 
Młyn motorowy 13 - - 12 - - 13 - 2 14 - 1 16 - 1 
Młyn gazowy l - - 3 - - 6 - - 5 - - 4 - - 
Olejarnia przy mł. 3 - - 1 - - 3 - - 3 - - 3 - - 
wodno-parowym 
Olejarnia przy mł. 2 - - 2 - - 3 - - 3 - - 4 - - 
motorowym 
Kaszarnie 15 - - 15 - - 15 -- - 15 - - 15 - - 
Fabr. wody
gaz. 6 - - 6 - - 6 - - 4 - - 4 - - 
Tartak "Suszno" 24 - - 25 - - 22 4 l 20 4 1 20 2 l 
T artak przy mł. - - - - - - - - - - - - 3 - - 
gazowym 
Garbarnie 9 - - 9 - - 8 - - 6 - - 6 - - 
Betoniarnie 12 - - 12 - - 10 - - 10 - - 8 - - 
Drukarnie 3 - - 3 - - 3 - - 3 - - 3 - - 
Elektrownia 4 - - 5 - - 7 - 1 8 - 1 8- 1 
Raz::- !105 -:'-= 107 -:'-= 111 41 - - 
6 106 4 5 109 2 7 
Ogółem 105 107 121 115 118 


Ilość silników J 
..r:: ..r:: ..r:: 
Nazwa zakładu u u o u 
>. >. >. K. M. 
s:: 
 s:: . a= 
"'tI =..r:: 
N 
o o cIS U II U 

 ... 

 ->. 
III: 
... 
c.. .... 
Młyn wodno-parowy wraz z olejarnią 2 1 - - 146 
Młyn motorowy - - 2 - 250 
Młyn gazowy wraz z tartakiem - - 1 - 35 
Tartak "Suszno" - l - - 60 
Olejarnia przy młynie motorowym - - - 1 15 
Elektrownia - - 1 1 80 
I - 4T2 
Razem 2 2 481 


l Dane z In.pektor
tu Pracy w Chełmie. 


Poruszyć należy sprawę niewykorzystanych sił napędowych. 
Chodzi tu przede wszystkim o rzeki. Ze spiętrzonej Włodawki 
korzysta dotychczas tylko jeden młyn, a napewno zdolna jest 
Ona poruszyć jeszcze inne motory. Również na miejscu jest 
drzewo, którym powinno się zastąpić węgiel przy poruszaniu 
mniejszych zakładów. . Dowóz węgla jest bowiem utrudniony ze 
względu na odległość miasta od stacji kolejowej, a drzewa opa- 
łowego poddostatkiem daje powiat włodawski. 
Produkcja przemysłowa Włodawy pokrywa na ogół tylko 
miejscowe potrzeby. Na rynki dalsze produkują 2 młyny han- 
dlowe IV kat. i tartak. Młyny te bowiem, nie ograniczają się 
do przemialu zb oża chłopskiego, ale prowadzą również handel 
l Dane z Inspektoratu Pracy w Claełmie.
		

/Wlodawa0032.djvu

			-48 - 


- 49-" 


zbożem na własną rękę. Skupione z okolicznych powiatów 
zboże po przemIeniu, młyny sprzedają znowu na własną rękę, 
odstawiając ją do Brześcia, Lublina, Baranowicz, Warszawy, Prze- 
myśla, Turki, Wilna i innych. Przemiał zboża własnego stanowi 
2/8 całej produkcji tych młynów. Przemełły ona w 1935 roku 
44861 q zboża, a ich obroty wyraziły się wtedy sumą 832.336 zł. 
Znacznie mniejsze obroty miał trzeci młyn gdyż wynosiły 
one w tym samym roku 17.788 zl wraz z tartakiem i olejarnią, 
z czego na młyn przypada 15760 zł, tartak 1600 zł i olejarnię 
508 zł. Obroty te najlepiej świadczą o wielkości tych przed- 
siębiorstw. 
Olejarnie przerabiają ziarna oleiste lnu, konopi i rzepaku 
przywożone przez chłopów. Ta gałąź przemysłu ulega stopnio- 
wemu zanikowi. Jeszcze w 1928 r. były we \Vłodawie 4 ole- 
jarnie, a w 1937 już tylko 2. Powodem tego jest wy?ieranie 
oleju roślinnego przez tłuszcze zwierzęce. Obecnie obroty ich 
wynoszą od 30 do 50 tys. zł. Jedna zaś przerabia od l do 
4 tys. q nasion oleistych. Koszt przeróbki 1 kg ziarna wynosi 
20 gr. 
Kaszarnie przerabiają obce zboże, biorąc 2.50 zł od 1 q. 
Obroty ich sięgają zaledwie kilku tysięcy złotych. Fabryki 
wody gazowej większą produkcją się nie wyróżniają - zaspa- 
kajając tylko potrzeby miasta, Tomaszówki i stacji kolejowej 
Włodawa. 
Tartaku przy młynie gazowym nie można w ogóle brać pod 
uwagę, roczny bowiem obrót 1,5 tys. zł nic nie znaczy w t
j 
branży. Tartak "Suszno" jest równiez małym zakładem, o.brot 
jego wynosił bowiem zaledwie 34360 zł w r. 1935, o
ranIcz
ł 
się on od kilku lat do przecierania drzewa obcego, ktore daje 
mniejszy dochód. Koszt przetarcia 1 m 3 drzewa wyno. 
sił S zł. 
Garbarnie włodawskie wyprawiają różne skóry, skupowane 
z powiatu i okolicy. Obecnie wskutek zanikania tej gałęzi prze- 
mysłu wśród ludu, a przy dużym stanie inwentarza ma o
a dość 
dobre warunki rozwoju. Są to jednak zakłady małe, a Ich ob- 
roty sięgają zaledwie 8 tys. zł. 


Betoniarnie wyrabiają przede wszystkim kręgi, pustaki 
i płyty chodnikowe. Obrót betoniarni Wydziału Powiatowego 
wynosi około 10 tys. zł, a pozostałych do 5 tys. 
Przy młynie motorowym jest elektrownia zasilająca swym 
prądem całe miasto. Opłaty za kouystanie z prądu, wyznaczone 
przez Ministerstwo Przemysłu i Handlu, wynoszą: za 1 kilowat 
światła 75 gr, za l punkt świetlny płaci się ryczałtowo: w mie- 
siącach zimowych 3.43 zł, na wiosnę i w jesieni 2.65 zł, latem 
1.67 zł. Z elektrowni korzysta również miasto do oświetlenia ulic. 
Długość linii elektrycznej w mieście wynosi około 10 km, mając 
104 lampy uliczne, które oświetlają miasto tylko do godziny 4-ej 
i to tylko \V noce ciemne, w noce księzycowe światło na ulicach 
się nie pali. Przeciętny koszt oświetlenia miasta w ciągu 
1 doby wynosi około 20 zł. 


2. Chalupnictwo l 


Słaby rozwój kapitalizacji i brak rynków nie stwarza potrze- 
by istnienia tej formy przemysłu. Jedynie w szewstwie w okresach 
większego zapotrzebowania, tj. w jesieni i na wiosnę pracują 
chałupnicy . Warsztatów tych jest 6, w tym 1 polski, a 5 żydow- 
skich. Zatrudniają one w sumie 9 osób, plus pomoc członków 
rodziny. Tak jak od samoistnych rzemieślników, tak i od cha- 
łupników władze żądają posiadania karty rzemieślniczej. Obo- 
wiązani są więc także składać egzaminy. 
Z materiału dostarczonego przez nakładcę, wykonują wszy- 
stkie rodzaje obuwia: buty (długie) kamasze, pantofle i dzie- 
cinne. Skóry, jak i wszyscy szewcy, nakładca sprowadza z Ra- 
domia, Lublina oraz wykorzystuje miejscowe źródła, którymi są 
dwie garbarnie włodawskie. 
Opłaty za wykonanie 1 pary butów wynoszą od 3 zł do 
3,50 zł, za kamasze i pantofle 2--2,5 zł, za dziecinne l zł. Cena wyra- 
bianych przedmiotów wynosi: buty długie 18,0 zł do 25,0, ka- 


l Przemysł ludowy i chałupniczy we Włodawie wg. ankiety przepro- 
wadzonej przez Lubelską Izb-= Rolniczą. 


MONOGRAFIA MIASTA WI.ODAWY 


4.
		

/Wlodawa0033.djvu

			- 50- 


- 51 - 


masze 10 zł do 16 zł, pantofle 7,0 do 12 zł, dziecinne 2,0 
do 6,0 zł. 
Pracując w sezonie 10 do 16-tu godzin dziennie, średnio zaś 
12 godzin, zarabia szewc chałupnik przeciętnie 6,00 zł dziennie. 
Wartość zaś całej rocznej produkcji na 1 pracownika wynosi 
około 4000 zł. Czas pracy, poza sezonem jest krótszy i wynosi 
średnio 8 godzin dziennie, wahając się w granicach od 6 do 
10 godzin. 
W ciągu kilku lat nie zauważono zmiany w ogólnym pozio- 
mie wyrobów. 
Chałupnictwo jest prawie wylącznym źródłem utrzymania 
tych szewców, zaledwie jeden z nich ma kawałek ziemi, nie 
większy niż 0,5 ha. 
Przyjmują oni także reperacje na własną rękę, ale dochód 
z niej nie przekracza 10 °/0 ogólnego, rocznego zarobku. Resztę 
stanowi dochód z wykonywanej pracy chałupniczej. 


Ponieważ Włodawa nie bierze żywego udziału w ogólnym 
życiu gospodarczym, więc okres kryzysu nie odbił się na niej 
w sposób bardziej dotkliwy. Podczas gdy w innych miastach 
liczba rzemieślników wyrażnie zmalała, we Wlodawie specjalnej 
obniżce nie ulegla, a nawet obecnie znacznie przewyższa stan 
z r. 1928. 


B. RZEMIOSŁO 


Powodem tego był fakt niezatrudniania przez rzemiosło 
włodawskie, prawie zupełnie, sił obcych. 
A ponieważ nawet w okresie złej koniunktury warsztatów 
nie likwidowano, zaś zbędnego personelu do zwolnienia nie by. 
lo, nie nastąpiła wyraźna zmiana w stanie liczebnym. 
Ilość rzemieślników posiadających karty rzemieślnicze wyno- 
siła: w r. 1928 - 341, w 1937 - 523. Liczby te nie oddają jed- 
nak rzeczywistego stanu rzeczy, gdyż uprawiających rzemiosło 
bez posiadania kart rzemieślniczych jest jeszcze okolo 30 % . 
Szczegółowe dane o ilości pracujących w poszczególnych 
zawodach predstawiają się następująco: 1 
Wykaz zarejestrowanych rzemieślników m. Włodawie 


l. Rzemiosło właściwe 


CI 1928 1937 
c.. o. 
::J R z e m i o s ł o 
... 
 
(j chrz. żyd. chrz. żyd. 
l Brukarstwo - - - 3 
CI 2 Garncarstwo 15 - 2 - 
s:: 
CI 3 Malarstwo - 5 - 12 
- 

 4 Murarstwo 5 - 28 3 
o 
"'a 5 Rzeźba w drzewie 1 - 1 - 
::J 
tO 6 Szklarstwo - 8 - 6 
7 Zduństwo 1 - - - 


Pomimo, że ta dziedzina produkcji jest we Wlodawie naj- 
bardziej rozwinięta, to jednak ogólny jej poziom jest niski. Rze- 
miosło jest bowiem w największym stopniu uzależnione od od- 
biorców, którymi są przeważnie okoliczni rolnicy. Ich niski stan 
materialny i takiż poziom kulturalny nie przyczynia się wcale do 
podnoszenia rzemiosła. Wieśniakowi z Włodawskiego, a tym bar- 
dziej z' za Buga, wystarczy artykuł w gorszym gatunku, w wyko- 
naniu niezbyt elegancki - byle tani. Stwarza to warunki do 
wyrabiania tandety, którą też we Włodawie bardzo łatwo zna- 
leźć, szczególnie w warsztatach żydowskich. 
Natomiast dodatnio na rozwój rzemiosła wpływa druga część 
odbiorców, którą stanowią urzędnicy, wojsko, wolne zawody i in- 
ne sfery mieszczańskie. 


1 Akta Starostwa Powiatowego dla r. 1937. St. K o p c z y ń S ki, 
Przemgsł ludo'Wy, pow. wlodawski r. 1928.
		

/Wlodawa0034.djvu

			- 52 - 



 1928 1937 
o. ci. Rzem i o s ł o 
=' 
... 
 
O chrz. żyd. chrz. żyd. 
8 Bednarstwo 4 - - - 

 
c 9 Ciesielstwo 12 5 20 9 

 10 Kołodziejstwo 
Go) 5 2 3 2 
N 
... 11 Stolarstwo 7 16 13 40 
Q 
12 Tokarstwo l 2 - 1 
- 
13 Czapnictwo - - - 15 

 
N 14 Kapelusznictwo 1 1 1 
u - 
-- 15 Krawiectwo 4 
c 43 4 92 
c Gorseciarstwo 
Go) 16 - - - 3 
-- 

 17 Kuśnierstwo - 3 - 4 
.0 
- 18 Powroźnictwo - 3 - 2 

 
19 Tapicerstwo - 2 - 1 
- - 

 20 Blacharstwo - 9 - 9 

 21 Jubilerstwo 3 
o - - - 
- Kowalstwo 

 22 9 10 7 10 
.... Ślusarstwo 
CI) 23 4 6 9 20 
:s Zegarmistrzostwo 
24 1 6 1 5 
- - 

 25 Cukiernictwo - 4 1 3 
N 
u 26 Kucharstwo - - 1 1 

 

 27 Piekarstwo 2 6 2 14 
.N 
o 28 Rzeźnictwo - 28 8 34 
Co 
U) 29 Wędliniarstwo 14 11 
- - 


. n 



\ . 


,;' " 


- 53 - 



 1928 1937 
c.. ci. 
=' Rzemiosło 
... 
 
O chrz. L.!y d. chrz. źyd. 
ca 30 Cholewkarstwo - 10 - 12 
c 31 Garbarstwo 3 2 

 - - 
N 32 Introligatorstwo 1 2 1 
... - 
.0 

 33 Rymarstwo 3 4 1 6 
U) 34 Szewstwo 9 52 9 71 
bo.Q I 35 I Fotografowanie I 2 I 5 
- - 

 
1361 Fryzjerstwo l 7 2 15 
R a z e m . . 99 242 121 ' -402 
341 523 


Wzrost liczby kart rzemieślniczych od r. 1928, tłumaczy 
się rozwojem rzemiosła. i postępującą rejestracją. 
Dokładne ustalenie ilości rzemieślników jest prawie niemoż. 
Iiwe, z następujących przyczyn, podanych przez Izbę Rzemieślni- 
czą w Lublinie w sprawozdaniu rocznym: "Część zawodów pra- 
cuje tylko sezonowo, zatrudniając wtedy nawet wielu pracowni- 
ków, poza sezonem są oni natomiast zupełnie nie czynni. Dalej, 
niektórzy rzemieślnicy uprawiają jednocześnie kilka zawodów 
(malarstwo i szklarstwo). Następną przyczyną jest fakt, źe nie- 
którzy pracują częściowo, bądź przez parę dni w tygodniu, bądź 
przez kilka godzin dziennie, zaleźnie od rodzaju pracy. Takie 
niektórzy posiadający karty rzemieślnicze, w zasadzie samoistnie 
wykonujący rzemiosło, w braku zamówień pracują jako najemnicy. 
Stosunki te są tak płynne, że trudno je uchwycić, tym bardziej, 
źe w grę wchodzi znaczna ich ilość". 
Znamiennym jest zjawisko stosunku wykupywanych świa- 
dectw przemysłowych. do posiadających karty rzemieślnicze. 
Świadectwa przemysłowe wykupują nie tylko rzemieślnicy legalnie
		

/Wlodawa0035.djvu

			- S4 - 


prowadzący rzemiosło, ale i nielegalnie (oba rodzaje w tym sa- 
mym stosunku). Liczniej także wykupują świadectwa iydzi niż 
chrześcijanie. 
Według Zestawienia Izby Rzemieślniczej za rok 1936, od- 
setek nieposiadająaych kart rzemieślniczych jest różny w różnych 
grupach. Najmniejszy w grupie usług osobistych, największy 
w grupie budowlanej. Średnio stanowi 26 0 / fJ ogółu istniejących 
warsztatów rzemieślnkzych. 
Liczebność poszczególnych grup jest nierównomierna. 
Udział procentowy poszczególnych grup w stosunku do 
og ólnej liczby zakładów: 


L,p.1 Nazwa g r u p y 1928 1937 
1 I Grupa włókiennicza 16,6 % 23,3 % 
2 JJ skórzana 24,6 JJ 19,4 " 
3 JJ drzewna 15,8 " 16,7 " 
4 JJ spożywcza 15,8 " 14,4 . 
5 " metalowa 14,1 " 11,5 " 
6 JJ budowlana 10,3 JJ 10,3 " 
7 " usług osobistych 2,8 " 4,4 " 


Jeszcze bardziej różnią się, pod względem liczebności, po- 
szczególne rzemiosła. NajIiczniej reprezentowane było w 1928 r. 
szewstwo 17,9 % , dalej krawiectwo, rzeźnictwo, stolarstwo, ko- 
walstwo, ciesielstwo. W 1937 r. krawiectwo stanowiło 18,5 % , 
szewstwo 17,2 % , stolarstwo 10,1 % , rzeźnictwo 8,0 % , murarstwo 
5,7 % , ślusarstwo i ciesielstwo po 5,5 % . Tych 7 najliczniejszych 
zawodó w obejmuje przeszło 2/8 (70,5 % ) wszystkich warsztatów, na 
pozostałe 29,5°10 składa się 29 zawodów. 
Podana wyżej tabela zarejestrowanych rzemieślników zawie- 
ra także podział rzemieślników na chrześcijan i żydów. Ponieważ 
reiestry w Starostwie nie uwzględniają wyznania rzemieślników, 


ł 
II 


- 55 


-' 


ProcentoUJl.j udziaT grup ZGUJodowtjCh 
W slOsunku do oC/ó1nei Ilczblf worsz!a- 
-rdLU w 
 19j
 


r===- 'S 
R 
 
.
 
.'-3 
 

 Q 
c::: V) 
.
 o 

 R 
 

 Q b 
 

 E 
 
 
 
 

 
 
 
b 
 .
 
 'B 

 
 
'0 C5 cv 
:;) I 
 't 
 
 

 f2 

 I 
I 
2J,3% 19.11% 16.7% 144% 115% 103% 441% 


przyjęto za kryterium podziału brzmienie imienia lub nazwiska, 
zasięgając w wątpliwych wypadkach opinii u miejscowych urzęd- 
ników. 
W roku 1928 zakladów chrześcijańskich było 29,0 % , a ży- 
dowskich 71,0 % . W 1937 r. stosunek ten zmienił się na nieko- 
rzyść chrześcijan i wynosił 23.2 % zakładów chrześcijańskich 
i 76,8°/ 0 - żydowskich. 
W małych miastach, gdzie poziom życia jest bardzo niski, 
zmniejszenie się rynków zbytu na skutek ogólnej depresji gospo- 
darczej powoduje jeszcze większe obniżenie tego poziomu do 
stanu, który ledwie zapewnia utrzywanie się przy życiu, przeważ- 
nie licznych rodzin rzemieślniczych, czy drobnych handlarzy.
		

/Wlodawa0036.djvu

			- 56 - 


Te trudne warunki zmuszają wielu rzemieślników do po- 
rzucenia zawodu i obciążenia opieki społecznej, albo też do ko- 
rzystania z zasiłków bądź to różnych organizacyj społecznych, 
bądź też bliższej czy dalszej rodziny. 
Rzemieślnicy chrześcijanie są bardziej związani, przez po- 
krewieństwa, z rolnictwem i często sami posiadają pewne działki 
ziemi - mogą więc w okresach trudnych porzucić, względnie 
ograniczyć swoje zarobkowanie w warsztacie rzemieślniczym do 
niewielkiej ilości godzin. 
Natomiast ludność żydowska zmuszona jest do trwania 
w danym zawodzie, chociaż by on nie zapewniał nawet mini- 
mum utrzymania, zwłaszcza że przychodzą jej z pomocą Gmina 
Żydowska i Kasa Bezprocentowa, które korzystają z kredytów 
międzynarodowych organizacyj żydowskich. 
Przyrost ludności jeszcze bardziej powiększa udział żydów 
w rzemiośle włodawskim, bo młodzież żydowska pozostaje w nim. 
w każdym czasie, podczas gdy chrześcijańska napływa tylko 
w okresach dobrej koniunktury. 
W poszczególnych grupach zawodowych udział chrześcijan 
i żydów przedstawia ...ię następująco: .
] 


Udziar 


chrz'escljan / żydów W poszcze9dlnyeh 
grupach zawodowych w /937/:' 


(irupa: C'hrze
c /; a
/e Zydz:,' 
hudow/C1na 1 5 5.5% '1'1.5 % 
 
drzewna ł 4D.9% 59. 1 % 
 
spożywcza 1 30.6% 69JI% 
 
1 2 5.9% 7L1.1% 
 
meta/owa 
S!corZclnC1 
 9o.2% 
 
usruCJ osobo I QO%I 9'1.0%
 
NJdkienn/cza 3. 2/{J 96.8 %3 
"'\ -) 



 


:-. 


- 57- 


Jeszcze wydatniejsza przewaga chrześcijan lub żydów za- 
rysowuje się w poszczególnych zawodach: 


. ' Zawód chrześc. 
Garncarstwo 100°/0 
Rzeźbiarstwo 100 " 
Wędliniarstwo 100 " 
Murarstwo 90,4 " 
Ciesielstwo 69,0 " 
Kołodzie jstwo 60,0 " 
Ku charstwo 50,0 " 
Kowalstwo I 41,2 " 
Ślusarstwo 31,0 " 
Cukiernictwo 25,0 " 
Stolarstwo 24,5 " 
Rzeźnictwo 19,0 " 
Zegarmistrzostwo 16,6 " 
Rymarstwo 14,3 " 
Piekarstwo 12,5 " 
Fryzjerstwo 11,7 " 
Szewstwo 11,2 " 
Krawiectwo 4,2 " 


żydzi 


9,6°/0 
31,0 " 
40,0 " 
50,0 " 
58,8 " 
69,0 " 
75,0 " 
75,5 " 
81,0 " 
83,4 " 
85,7 " 
87,5 " 
88,3 " 
88,8 " 
95,8 " 


Wszystkie pozostałe zawody w liczbie 14-tu, a mianowicie: 
brukarstwo, szklarstwo, tokarstwo, czapnictwo, kapelusznictwo, 
gorseciarstwo, kuśnierstwo, powroźnictwo, tapicerstwo, blacharst- 
wo, cholewkarstwo, garbarstwo, introligatorstwo i fotografowanie 
są wyłącznie w rękach żydowskich. 
Izba Rzemieślnicza zwraca uwagę na fakt, że wśród chrześ-
		

/Wlodawa0037.djvu

			- 58- 


- 59 - 


djan jest aż 36°/ 0 wykonujących rzemiosło bez uprawnienia, na- 
tomiast wśród żydów stosunek ten wynosi 14°/ 0 . 
r: Tłumaczy to zjawisko tym, że "u żydów tendencja legali- 
\. zowania swego procederu jest silna, może za intensywna w tym 
znaczeniu, że pewna część starała się i stara się o uprawnien ia 
nie z potrzeby w danym momencie, ale na zapas, a chrześcija- 
nie tej przezorności i zapobiegliwości nie wykazują". 
Uwzględniony był tu podział na chrześcijan i żydów. 
Ponieważ ludności prawosławnej jest w mieście znikomy 
procent - można przyjąć, że chrześcijanie to sami katolicy. Bez 
najmniejszego zaś błędu zidentyfikujemy żydów z wyznawcami 
religii mojżeszowej. 
Wielkość warsztatów. Włodawskie warsztaty rzemieślnicze 
są naogół bardzo małe. Liczba pracowników w przeważającej 
ich ilości ogranicza się do właściciela i członków rodziny. Mniej 
liczne są wypadki zatrudniania 2 - 3 pracowników. Powody 
uniemożliwiające podanie dokładnej liczby rzemieślników, nie po. 
zwalają także na ustalenie ilości pracowników zatrudnionych 
w poszczególnych warsztatach. 
Grupa budowlana. W poszczególnych jej zawodach pracuje 
przeważnie jedna osoba. W wypadku podjęcia się poważniejszej 
pracy, kilku samodzielnych rzemieślników łączy się razem (np. 
murarze). Obroty w tej grupie są nierównomierne. Największe 
wśród murarzy od 6 do 20 tys. zł., znacznie mniejsze u malarzy 
wahające się w granicach od l do 4 tys. zł., u brukarzy około 
1 tys. zł. Najmniejsze wśród szklarzy, dochodzące ząledwie do 
1 tys. zł. 
W grupie drzewnej przeważają stolarze. Zatrudniają oni tak- 
że czeladników i terminatorów. Wielu stolarzy trudni się stolarst- 
wem ubocznie, mając kawałek ziemi, który jest podstawą ich 
egzystencji. Obecnie w związku z rozbudową miasta otrzymują 
zamówienia stolarze budowlani. Stolarze meblowi wyrabiają prze- 
ważnie meble wiejskie, najczęściej z drzewa sosnowego. Wartość 
produkcji jednego zakładu waha się od 500 do 3 tys. zł. W cie- 
sielstwie stan zatrudnienia jest zmienny, zależny od zamówienia. 
Często pracuje cieśla przy pomocy samego gospodarza. Zdarzają 


się jednak wypadki zatrudniania kilku ludzi przez jednego cieślę 
przy robotach poważniejszych. Obroty roczne w tym dziale do- 
chodzą do 6 - 8-miu tys. zł. 
Na pierwsze miejsce w grupie włókienniczej wybijają się 
krawcy, tak przez swą liczebność jak i przez obroty. Wynoszą 
one rocznie od 2 do 4 tys. zł. Mniejsze obroty mają czapnicy-do- 
chodzące czasami do 2 tys. zł., kapelusznicy od 2 do 3 tys., 
kuśnierze około 3 tys., powroźnicy 1 tys., tapicerzy od l do 2 
tys. zł. Do większego zatrudnienia w zawodzie krawieckim przy- 
czynia się w mieście pobyt pułku woj&ka. W kapelusznictwie 
pracują same kobiety wyrabiając tylko kapelusze damskie. Obec- 
nie jest we Włodawie tylko jedna pracownia kapeluszy. Do za- 
stoju w tej dziedzinie przyczynia się to, że sklepy galanteryjne 
trzymają u siebie także kapelusze, a ponadto coraz bardziej pow- 
szechne jest używanie beretów. Kuśnierstwo jest przede wszystkim 
kożusznicze, wyrabiane są przeważnie kożuchy długie i krótkie 
z futer baranich. Powroźnicy ograniczają się do przerabiania lnu 
i konopi na sznurki, powrozy, taśmy do uprzęży. 
Grupa metalowa. W niej obroty są dość wyrównane, sięgają- 
ce około 2 tys. zł. Najliczniej reprezentowane jest kowalstwo 
i ślusarstwo. Kowale zatrudniają po 2 do 4 ludzi, pracują prze- 
ważnie nad reperacjami. Nowe roboty wykonują najczęściej 
z powierzoneg«? materiału. Poważniejszych robót prowadzi się 
bardzo mało. Slusarstwo wykonuje przeważnie roboty drobne, 
z własnego materiału. Do najczęstrzych należą roboty wchodzą- 
ce w zakres ślusarstwa budowlanego, rolniczego, rzadziej nato- 
miast mechanicznego. Zegarmistrze łączą obecnie w swoich za- 
kładach także zawody grawerów i jubilerów tak, że tych drugich 
obecnie we Włodawie nie ma. Praca zegarmistrzów ogranicza się 
do reperacji tanich zegarków; takie same zegarki są najczęściej 
sprzedawane. 
Grup
 spożywcza składa się przede wszystkim z rzeźników 
piekarzy .i wędliniarzy. Obroty ich są znacznie większe od grup 
poprzedmch. U rzeźników zamykają się w granicach 8 -tys. do 
30 tys. zł., wędliniarzy od 15 do 25 tys. zł., a piekarzy od 10 
do 60 tys. zł. Rzeźnicy ograniczają się przeważnie do wła
nej 


.
		

/Wlodawa0038.djvu

			- 60- 


- 61 - 


pracy; do tych należą t. zw. "jatkarże", natomiast rzeźnicy trud- 
niący się ubojem trzody - dają pracę kilku robotnikom. Rzeźni- 
cy najczęściej wspólnie kupują i ubijają jedną sztukę. W lep- 
szych warunkach znajdują się wędliniarze, którzy mają możność 
całkowitego przerobienia mięsa, a przez staranne przerobianie go, 
specjalizowanie się w pewnych gatunkach i wyrobach, oraz przez 
dobre prowadzenie zakładu - zdobywają uznanie klienteli. Jest 
to jedna z wielu gałęzi rzemiosła będąca w 100°/ 0 w rękach Pola- 
ków. Piekarni większych jest dwie-jedna polska, eg
ystująca od 
1908 r., druga turecka. Zatrudniają one po 3 ludzi, zaopatrując 
w pieczywo większość sklepików spożywczych. Niekorzystnym 
dla piekarzy jest zjawisko pieczenia, przez część ludności, chleba 
w domu. Cukiernicy i kucharze małe mają obroty i poważnej 
roli w grupie spożywczej nie odgrywają. 
W grupie skórzanej wysuwają się na pierwszy plan szewcy. 
Obroty ich są nieduże-od 700 do 2 tys. zł. Większość wyko- 
nuje pr%eważnie reperacje. Do wzmożenia pracy przyczynia się 
tak jak w krawiectwie, obecność pułku artylerii, powiększa się 
przez to popyt na buty długie. Wśród szewców mamy także 
chałupników pracujących dla nakładcy. Popularne w tych okoli- 
cach postoły z łyka zamiast butów odbierają szewcom pracę. 
Obecnie jednak daje się zauważyć wypieranie łyka przez skórę, 
pozwala to przypuszczać, że ta gałąź rzemiosła, chociaż P owoli 
. ' 
Jednak systematycznie będzie się rozwijać. Zakład szewski za- 
trudnia najczęściej tylko samego właściciela. Prymitywna dotych- 
czas uprząż szorowa, a nawet chomontowa, którą chłop potrafił 
sam zrobić, zastępowana jest obecnie przez uprząż skórzaną, odpo- 
wiadającą żądanym warunkom. Wpływa to wyraźnie na rymarstwo, 
które ma przez to warunki rozwoju. Dotychczasowyobrót zakładów 
rymarskich wynosi około 1,5 tys. zł. Nieodłącznie z szewstwem 
pracuje cholewkarstwo, produkując jedynie dla szewców włodaw- 
skich i najbliższej okolicy. Roboty wykonują cholewkarze na 
własny rachunek i z własnych materiałów. Roczny obrót zakładu 
cholewkarskiego wynosi około 2 tys. zł. 
Wreszcie ostatnia grupa usług osobistych, obejmująca fryz- 
jerów i fotografów. Fryzjerzy zatrudniają w swych zakładach po 


2 ludzi i tzw. chłopca. Obroty jednego zakładu wahają się w gra- 
nicach od 1 do 5 tys. zł, zależnie od zalet rzemieślnika, położe- 
nia, czystości lokalu itp. warunków. Fotografowie w dwóch za- 
kładach zatrudniają 5 ludzi. Obejmują swym działaniem rozległy 
obszar, gdyż w pobliżu nie ma nigdzie żadnego innego zakładu 
fotograficznego. Obrót około 2 tys. zł. 
Już z tego przeglądu widać, że włodawskie zakłady rze- 
mieślnicze są naprawdę małe. Ponieważ jednak ludność wiejska 
coraz rzadziej sama wyrabia potrzebne przedmioty, przeto rze- 
miosło włodawskie ma pewne warunki rozwoju. Jest on jednakże 
powolny, gdyż stan obecny potrzeb jest bardzo niski. Poziom 
kulturalny ludności wiejskiej odbija się nie tylko na wyglądzie 
warsztatów, szyldów, r ale przede wszystkim na wyglądzie wyro- 
bów. Skutecznym środkiem poprawy jest kształcenie terminato- 
rów w Dokształcającej Szkole Zawodowej. 
Większość z zakładów zaliczona jest do katogorii VII i VIII, 
a zaledwie kilka jest kat. VI. 
Rynek włodawski nie może uskarżać się na zarzucanie go 
wyrobami fabrycznymi. Kilka sklepów sprowadza obuwie fabrycz- 
ne, nie cieszy się jednak ono zbytnim popytem, ze względu na 
to, że wielu ludzi robi buty na obstalunek, a ludność wiejska 
kupuje je prawie wyłącznie na targu, u miejscowych szewców 
Prócz tego boi się ona specjalnie butów wyglądających za ele- 
gancko. Tłumaczy się to niedawnym stosunkowo używaniem obu- 
wia skórzanego. 
I w innych dziedzinach rzemiosło nie może również uskar- 
żać się na konkurencję z wyrobami fabrycznymi. 
Źródła zakupu surowców są, jeśli chodzi o drzewo, skóry, 
żelazo - na miejscu. Krawcy szyją najczęściej z powierzonego 
materiału. 
O r g a n i z a c i e r z e m i e ś I n i c z e. - Małe wyrobienie 
społeczne rzemieślników, oraz małe zrozumienie korzyści płynących 
ze zrzeszenia się jest powodem, że tylko nieliczna część rze- 
mieślników jest zorganizowana w cechach, których stosunkowo 
jest dość dużo. 
Istnieją we Włodawie trzy cechy:
		

/Wlodawa0039.djvu

			- 62- 


- 63 - 


1. Wlodawski Cech Krawców, Czapników i Kapeluszników, 
założony w 1928 r. liczy w 1938 r. 30 członków. 
2. Włodawski Cech Szewców, Cholewkarzy i Rymarzy za- 
łożony został w 1930 r. W 1938 r. należało do niego 45 członków. 
3. Włodawski Cech Stolarzy, Cieśli, Murarzy i Malarzy 
założony został w 1925 r. Liczba członków w 1938 r. wynosiła 16. 
Wszystkie one zrzeszają tylko rzemieślników Żydów. 
Polskich cechów zupełnie we Włodawie nie ma, z powodu 
malej ilości rzemieślników Polaków i małych korzyści jakie otrzy- 
muje członek cechu. 
Wpisowe do Cechu Szewców, Cholewkarzy i Rymarzy wy- 
nosi l zł, a do pozostałych 2 zł. Skladka członkowska we wszy- 
stkich trzech cechach wynosi 6 zł rocznie. 
Cele i zadania cechów, środki działania, prawa i obowiąz- 
ki członków, 'władze cechu, określa szczegółowo statut cechu. 
Nowy statut został zarejestrowany, wszystkim trzem cechom 31 
grudnia 1936 r. . 
W ciągu lat zauważyć można słabnącą intensywność pracy 
cechów. Powodem tego jest odebranie cechom włodawskim, jak 
i wszystkim cechom w ogóle, ich uprawnień, np. prawa zarejestro- 
wania umów o naukę, prawa przeprowadzania egzaminów czelad- 
niczych i mistrzowskich itp. tak, że obecnie rzemieślnik może 
się bez cechu zupełnie obejść i nie potrzebuje płacić 6 zł skladki. 
Oparcie finansowej podstawy istnienia cechów tylko na 
składkach jest też jedną z przyczyn zaniku ich działalności. 
Przeciwdziała temu Izba Rzemieślnicza, opierając na ce- 
chach komisje egzaminacyjne i kwalifikacyjne; np.: rejestracja 
umowy o naukę z pominięciem cechu wymaga uiszczenia wyż- 
szej stawki itp. 
Do drugiego rodzaju organizacyj gospodarczych, należą: 
Związek Rzemieślników Chrześcijan we Wlodawie i Centralny 
Związek Rzemieślników w Polsce oddział we Włoda wie. 
Związek Chrześcijański zalożony został w 1923 r. Wydatnie 
pracował do 1929 r.-liczył wtedy 200 członków. Od 1930 r. do 
kwietnia 1937 r. wegetuje, przy czym liczba członków spada do 
25. Przyczyną tego była mała ruchliwość związku, brak ludzi w 


kierownictwie i to, że członkowie nie mieli żad
ych. kor.zyści 
z należenia do związku. Po r. 1937 związek ożywił Się, hczba 
członków wzrosła do 80 osób płacących składki, których wyso- 
kość została obniżona z 50 gr. na 30 gr. 
Związek rzemieślników żyd6w obejmuje tylko sekcję rzeź- 
ników, inne bowiem gałęzie rzemiosła zrzeszone są w cechach. 
Oddział włodawski tego Związku założony został 25.1.1935 r.- 
członków liczy około 24. 
2. Przemysł ludowy 
Rozwój gospodarczy powiatu po r. 1890, a szczególnie po 
wojnie, mimo pewnego postępu, nie może podnieść ludności do 
nowoczesnego poziomu życia. ... 
Mała jej ruchliwość i prymitywna orgamzacla rzemIosła 
i przemysłu miejscowego zaspokaja t
lko naj
aż
iejsze potrzeby. 
Reszty dopełnia przemysł ludowy, ktory dla zycla gospodarcze- 
go powiatu jest niezbędny. 
Spotykane wypadki jego zanikania 
i
 są pr
eja
em nor- 
maln y m ale wy . nikiem działalności czynmkow, "zerulących na . 
, h " l S 'I . 
nieświadomości i ujemnych instynktach ludowyc . zczego me 
żydzi zawładnęli znaczną ilością rękod
ielnictw, bę?ąc
ch dotych- 
czas w rękach samego ludu i wPychalą mu wzamlan lego włas- 
nych i solidnych wyrobów-bezwartościową tandetę. 
Przemysł ludowy obejmuje w powiecie wyrób wiader, garn- 
ków ł y żek warząchwi, skopków do dojenia krów, dzież, beczek, 
, · b . 'I 
niecek, lin, powrozów, sieci, słomianych beczek na z oze. po: 
koszków do wozów, koszyków, kapeluszy słomianych, skrzyn, 
grabi, broIl, wozów, a nawet warsztatów tkackich, które znajdują 
się prawie w kazdej chacie. 
Zaś kobiety wyrabiają same materiały na potrzeby domo- 
we, ręczniki, serwety, kapy, płótno na bieliznę, na męskie ubra- 
nia, pasiaki na spódnice. Do tego przyczynia się uprawa lnu 
i konopi. Wełny natomiast używają mało, zastępuje ją bawełna. 


l S t. K o p c z y ń s k i, Prz.emysł [udow". pow. wlodqr.cski.
		

/Wlodawa0040.djvu

			- 64- 


Na tle całego powiatu jego stolica wypada dość blado. 
Przemysł ludowy rozwija się przede wszystkim na wsi. W mie- 
ście trudno jest uchwycić często różnicę między rzemieślnikiem, 
a wytwórcą ludowym. 
W tak bardzo rozwiniętym dziale przemysłu ludowego, ja- 
kim jest przemysł włókienniczy, Włodawa nie bierze czynnego 
udziału. Ani hodowli owiec, ani uprawy lnu, czy konopi dającej 
się ująć w liczby w mieście nie ma. Pociąga to za sobą brak 
wszelkiego rodzaju warsztatów tkackich, kołowrotków i krosien. 
Brak zainteresowania się tym działem pracy. 
Wytwórczość ludowa we Włodawie ma przedstawicieli w 
przemyśle drzewnym. Dane z r. 1928 1 podają 17-tu cieśli, w tym 
12 chrześcijan i 5 żydów, a w 1937 r. było ich 29-ciu, 20 chrze- 
ścijan i 9 żydów. 
Sposób budowy i wykończenia dawnych budowli dowodzą, 
że ciesielstwo jest przemysłem czysto ludowym, że cieśle pobie- 
rali naukę tylko od swoich ojców, nie kształcąc się w żadnym 
zakładzie. Dzisiaj ten stan znacznie się poprawił spowodowany 
wyższymi wymaganiami ludności miejskiej i konkurencją rzemieśl- 
ników wykwalifikowanych przyjezdnych (budowa nowoczesnyc h 
domów). 
Stolarstwo ma w mieście charakter prawie wyłącznie rze- 
mieślniczy. Ilość pracowników kilkakrotnie przewyższa ilość za- 
kładów. Stolarze pracujący dorywczo są najczęściej niezarejest- 
rowani. To samo dotyczy bednarzy. W 1928 r. było ich we Wlo- 
dawie 4, obecnie dane Starostwa Powiatowego nie wykazują 
żad nego. W większości wypadków poprzenosili się oni na wieś, 
znajdując tam dogodniejsze warunki pracy i mieszkania. 
Kołodziejstwo ludowe nie jest także we Włodawie repre- 
zentowane. Wszystkie' istniejące zakłady kołodziejskie są zakła- 
dami rzemieślniczymi. 
Pewne warunki rozwoju miało tam koszykarstwo. W Szkole 
Rzemiosł Włodawskiego Sejmiku Powiatowego istniał nawet wy- 
dział Koszykarski, ale wraz z upadkiem szkoly, ten dział rze- 


1 St. K o p c z y ń s k i J Przemysl ludowy. pow. wlodaJlJ,ki. 


- 65 - 


Ił- 


miosła przestał istnieć w mieście. Produkcja w powiecie ma cha- 
rakter = wybitnie ludowy. 
Garncarstwo. St. Kopczyński podaje, że w 1929 roku by- 
lo we Wlodawie 10 garncarzy pracujących dorywczo przez 8 
miesięcy w ciągu wiosny, lata lub jesieni; mają oni do rozporzą- 
dzenia znaczną ilość gliny, niektórzy nawet na własnych tere- 
nach. Wypalali swoje wyroby w kilku piecach o pojemności 6 
kóp. Wartość rocznej produkcji 3000 do 4000 zł. Dzisiaj garn- 
carstwo znajduje się w rozkładzie. Przyczyny tego zjawiska po- 
daje Wanda Szrajberówna: "Zanikanie garncarstwa ludowego jest 
objawem :powszechnym w całej Polsce z przyczyn: 1) cywiliza- 
cyjnych, przez wprowadzenie lepszych kuchen na miejsce pie- 
ców, do:których przystosowany byl garnek gliniany, 2) konku- 
rencji masowej produkcji fabrycznej wyrobów ceramicznych, że- 
laznych, emaliowanych. Powody te będą dzialały nadal coraz sil- 
niej, wobec czego dla garncarstwa ludowego w dawnym przy- 
stosowaniu i liczebności nie ma dzisiaj i nadal nadziei rozwoju, 
natomiast przewidywać trzeba stopniowy zanik, iako normalny 
stan rzeczy.. 
Cegielnictwo, betoniarstwo, murarstwo, zduństwo-_ w mieście 
przeobraziło się zupełnie w rzemiosło, tak, że o wytwórczości lu- 
dowej w tych działach nie można wcale mówić. Podobnie przed- 
stawia się :sprawa z przemysłem metalowym. 
Zarówno kowalstwo jak i ślusarstwo mają charakter wybitnie 
rzemieślniczy.I..Również przemysł skórzany i spożywczy nie mają 
przedstawicieli w przemyśle ludowym. Nie można brać przecież 
pod uwagę.: wypieku chleba przez niektóre gospodynie na własne 
potrzeby. 
Widać z tego przeglądu,
że samo miasto Wlodawa bierze 
maly udzial w tak poważnej gałęzi_życia gospodarczego powiatu 
jaką jest przemysi ludowy. 
C. ROLNICTWO i OGRODOWNICTWO 
Rolniczy charakter
 powiatu. którego 75°/ 0 ogółu ludności 
pracuje w tej dziedzinie, przejawia się także w jego stolicy. 
Ponad 50°/0 powierzchni ziemi w administracyjnych grani- 


MONOGRAFIA MIASTA WLODAWY 


5.
		

/Wlodawa0041.djvu

			-"66 - 


- 67 - 


cach miasta, stanowią grunta orne. Jeśli jeszcze dodamy dó tego 
ca 15 % łąk i pastwisk, to zobaczymy wyraźne podobieństwo mia- 
sta i powiatu t. 
Najpowszechnieisza kategoria gospodarstwa w-mieście,. za- 
równo jak i w całym powiecie, jest gospodarstwo drobne o po- 
wierzchni do 5 ha. Większej własności rolnej we Włodawie zu- 
pełnie nie ma. Dokładne dane przedstawia poniższa tabela: 


Sfrukfura posiadania qru/7/Ow 
wr:19J? 


Ilość gospodarstw 
Wielkość gospodarstw Rok 1933 2 
 Rok 1937 3 
l. bezwzgl.1 0/ O I.bezwzgl.1 - 0/ O 
\ 
od 0,5 ha do 5 ha 196 66,0 183 58,0 
" S " ,,10 " 92 30,9 92 29,2 
" 10 " ,,20 " 8 2,9 II 38 12,0 
tt 20 " ,,50 " t 0,2 2 0,8 
Razem I 297 1 100 . 0 1
1100.0 


580 


D 20-50ha 

 10-20ha 
V--':::l 5- 10ha 
m O.5-5ha. 


Właściciele małych gospodarstw nie zajmują się wyłącznie 
rolnictwem, lecz uważają je często za pracę dodatkową. Tym 
drugim zajęciem jest rękodzielnictwo lub furmaństwo. 
Właścicielami 96,5°/0 ziemi włodawskiej są chrześcijanie, a 
tylko 3,5°/0 ziemi należy do żydów. Układ ten nie zmienia się 


Podz/O'T whscicień. gruńldw 
pod lUzCf/ędem lUf/znanioWlf/TJ 
/łoI(, 1937. 


l Szczegółowych danych. dotyczących podziału powierzchni miasta na 
uzytki rolne jest brak. Ostatnie dane odnos
ą się do r. 1871. zamieszczone w 
Rejestrze Pomiarowym przedstawiają - się następująco: powierzchnia ogółem 
1547.45 ha (100,00/ 0 ), ogrody, place i zabudowania 46,23 ha (2,90iO)1 A grunt. 
orne 897,47 ha (57.4 0 / 0 ). łąki 238.94 ha (15.50/0)' lasy i wygony 273.45 ha 
(17,8 % ) nieużytki 91.36 ha (6.40/0). Zmiany zaszły w kierunku powiększenia 
powierzchni pod ogrqdami. placami i zabudowaniami. oraz powiększenia licz- 
by gruntów ornych kosztem lasów i wygonów. . 
2 Akta Starostwa Powiatowego. __ ł" ..! 
3 Akta Zarz
du Miejskiego. 


D ch,.
e1cfian
'e 
 
'idzi.
		

/Wlodawa0042.djvu

			- 68 - 


wyraźnie od kilku lat. Wielkości gospodarstw żydowskich są na- 
stępujące: 6-iu żydów jest właścicielami gospodarstw do 5 ha, 
4-ch 5-10 ha i l od 10-20 ha. 
Gospodarstwa wlodawskie mają charakter hodowlano-zbo- 
żowy. Stan zasiewów w mieście wyraża się następującymi licz- 
bami (w ha): 


- 69 - 


Gospodarka na tych ziemiach ma charakter gospodarki 
ekstensywnej, co jest wynikiem, wspomnianej już niskiej jakości 
tych ziem, oraz niskiego stopnia kultury rolnej. 


Rodzaj zasiewów 1929 1 I 1935 2 I 1937 2 
· Pszenica 21 26 21 
Żyto 483 497 625 
Jęczmień 29 22 16 
Owies 102 93 98 
Gryka brak danych 151 135 
Proso " 3 3 
Groch " - 2 
Fasola " 1 l 
Ziemniaki 168 131 148 


Wielkość zbiorów w mieście w kwintalach 1 : 


W zakresie uprawianych ziemiopłodów przeważa żyto, ziem- 
niaki i gryka. Są to rośliny najmniej wymagające pod względem 
jakości gruntów. Inne ziemiopłody jak wyka, seradela, lubin, ko- 
niczyna, burak cukrowy zajmują małe przestrzenie nie objęte sta- 
tystyką; jedynie łubinem obsiano w 1937 r. 10 ha, a warzywa 
zajęły zaledwie 4 ha. 
Gleby włodawskie nie przedstawiają nadzwyczajnej warto- 
ści. Na mapie gleb dr T. Mieczyńskiego 3 , w administracyjnych 
granicach miasta, widzimy oznaczone: piaski na szczerkach, pia- 
ski podmokłe, szczerki bielicowe średnie całkowite i szczerki bie- 
licowe średnie na piaskach. 


Ziemio plody 1935 1937 
Pszenica 312 231 
Żyto 4982 7500 
Jęczmień 110 80. 
Owies 752 686 
Gryka 302 810 
Proso 45 24 
Groch - 14 
Fasola 18 9 
Ziemniaki 7860 10360 


Wielkość zbiorów uzależniona jest, prócz : wielkości zasia- 
nego obszaru, jeszcze z wydajnością z 1 ha. I tu" porównanie 
plonów z miasta z plonami powiatu, a tym bardziej z plonami. 
województwa lubelskiego, wypada na jego niekorzyść, jak to 
ilustruje poniższa tabelka: 


1 ST. KOPCZY&SKI, Przemyli ludomy, POflJ. flJlodaws"i. 
2 Dane ze Starostwa -_Powiatowego. 
3 J. C z u m a, Monografia statystyczno-go.podarcza roje llibelł"irgo 


I Akta Starostwa Powiatowego.
		

/Wlodawa0043.djvu

			-70 - 


- 7(:- 


" 
M iasto Powiat t W ojew. 3 
Ziemioplody 
1929 2 I 1935 1 1937 1 1935 1935 
Pszenica 9 12 11 12 12 
Żyto 9 6 12 11 12 
Jęczmień 10 7 S - 13 
I Owies 10 8 7 - 14 
Ziemniaki 105 60 70 120 132 


I Akta Starostwa Powiatowego. 
2 ST. KOPCZYŃSKI. p,zemgslludowfJ, powiat flJłodaflJski. 
3 Maly Rocznik Statg.tgczny 1937 r. 


dostała o
a na wlasność z "Dóbr Miasta Włodawy" 2 h 2400m 2 
gruntów ornych z folwarku "Suszno". W drugiej sprawie posia- 
dacze osad od M 1 do M 144 włącznie zapisani w tabeli uwła- 
szczeniowej, otrzymali na własność wspólną z dóbr ziemskich 
"Miasta Włodawy", tytułem wynagrodzenia za przysługujące i
 
z mocy zapisu w tej tabeli, prawa do służebności leśnych i pas- 
twiskowych-ll,9919 ha pastwiska, oraz 15.2596 ha lasu, ogó- 
lem. wszystkich gruntów 27,2525 ha. 
T akie są więc. poczynania miasta dla wprowadzenia refor- 
my rolnej. Obecnie opracowywany jest dokładny plan przydzia- 
lu osadom tabelowym działek pozostałych z wspólnych pastwisk. 
Ogólny stan kultury rolnej we Włodawie jest znacznie niż- 
szy, niż w okolicznych wsiach. 
Najczęściej używanymi narzędziami jest pług. często nawet 
drewniany, brona i sprężynówka. Przy zbiorze rolnicy posługują 
się w 3/4 sierpem, a tylko w 1/4 kosą. O żniwiarce nie słychać 
ze względu na brak większych obszarów. Obecnie wprowadzana 
jest w użycie młockarnia z kieratem. a nawet poruszana moto- 
rem. Szł.uczne nawozy nie są zupełnie stosowane. Powodem tego 
jest możność korzystania z nawozu końskiego, jakiego dostarcza" 
ją koszary artyleryjskie. Ostatnio używany jest lubin. 
Tak niski poziom rolnictwa spowodowany jest tym, że mie- 
szkańcy miasta z konieczności tylko nim się zajmują, uważając 
je za pracę gorszego gatunku. Dlatego też nie przykładają się 
do niej, nie pogłębiają wiedzy fachowej, ograniczając się jedy- 
nie do wiadomości, przekazanych im drogą tradycji. W organi- 
zacjach rolniczych nikt z miasta udziału nie bierze. Ostatnio Ka- 
tolickie Stpwarzyszenie Młodzieży Żeńskiej prowadziło Kurs 
Przysposobienia Rolniczego w dziedzinie hodowli drobiu. 
Przyczynia się do takiego stanu i to, że Zarząd Miejski na 
popieranie rolnictwa przeznacza bardzo małe sumy. Prócz tego w 
calej wschodniej części powiatu i na ziemiach zabużańskich nie 
mają rolnicy zapewnionego zbytu. W zachodniej części powiatu 
funkcje te spełnia Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa "Rolnik" z si e.. 
dzibą w Parczewie. 


Normalnym zjawiskiem jest większa wydajność za ha w 
miastach niź w powiecie, a to ze względu na intensywniejsze na- 
wożenie, jak też ze względu na prowadzenie intensywniejszych 
kultur. Natomiast zamieszczona wyżej tabelka wskazuje na zjawi- 
sko odwrotne. Wynikać to może z niedokładności i niestaran- 
ności przeprowadzanej statystyki. 
Kultura rolna. Uwarunkowane względami naturalnymi, go- 
spodarstwo rolne we Wlodawie, jak i w całym powiecie, nosi 
charakter przeważnie hodowlano-zbożowy o bardzo niskim po- 
ziomie hodowli i prymitywnym materiale hodowlanym. 
Na poziom kultury rolnej wpływa i to, że gdy w powiecie 
lozy się na parcelacje, znoszenie służebności, podział wspólnot, 
scalenie, melioracje wielkie sumy pieniędzy i gdy wobec tego 
reforma rolna postępuje tam szybkimi krokami naprzód, to mia- 
sto, w tym samym czasie. ograniczyło się do częściowego zaled- 
wie zniesienia slużebności. 
Jedna z tych spraw dotyczy zrzeczenia się przez burmistrza 
miasta Wlodawy, w imieniu Gminy Miejskiej, praw do słuzebno. 
ści leśnych. przyslugujących osadzie szkolnej, w zamian za cO
		

/Wlodawa0044.djvu

			-72 - 


- 73 - 


Hodowla. Mimo znacznej ilości łąk i pastwisk, nie wyróż- 
nia się Włodawa ilością posiadanego inwentarza! żywego. 
Stan pogłowia zwierząt domowych. przy ilości właścicieli 
367 w r. 1935, a 363 w r. 1937 przedstawia się- następująco: 


l Akta Starostwa Powiatowego. 


dy chlewnej 40,4 szt., owiec 1,5 szt. W tym samym roku, na 
takim samym obszarze w woj ew. lubelskim wypada: koni 16,8 
szt., bydła rogatego 39,6 szt., trzody chlewnej 38,1 szt. i owiec 
4,6 szt. 
Dobry liczebnie stan koni należy tłumaczyć tym, że w mie- 
ście jest dużo koni, zatrudnionych nie na roli, a w przedsiębior- 
stwach przewozowych. Natomiast stan bydła rogatego jest nie- 
zadawalający tym bardziej, ie obecnie zwierzęta są na ogół bez- 
rasowe, wynędzniałe. W pływa na to wypasanie na łąkach kwaś- 
nych i niestosowanie dożywiania makuchami i paszami treściwy- 
mi. Trzoda chlewna prawie dorównuje średniej ilości wojewódz- 
twa. Sztuki są jednak najczęściej drobne, o czym świadczą dane 
z targowicy miejskiej. 
Specjalnych hodowli drobiu we Włodawie nie ma. Wielu 
gospodarzy hoduje kury, gęsi i kaczki. W iększość to ptaki bez- 
rasowe, chociaż zaczynają być wprowadzane kury tzw. zielononóżki. 
Gęsi, najczęściej łabędziowe, hodowane są przeważnie na pierze. 
Pomimo istnienia dwóch rzek Bugu i Wlodawki, oraz Wiel- 
kiego Stawu Włodawskiego - nie ma w mieście racjonalnego go- 
spodarstwa rybnego. Wielki Staw Włodawski o powierzchni 141 
ha wody wydzierżawiony jest rybakowi. Czynsz dzierżawny wy- 
nosi rocznie 400 zł., rocznego dochodu daje 800 zł. Odcinek 
Bugu, na przestrzeni od mostu kolejowego do mostu szosowego 
dlugości około 4 km jest także wydzieriawiony. Opłata roczna 
wynosi 300 zl. plus 100 żl na zarybianie. 
Włodawa poszczycić się moie jeszcze istnieniem 4 pasiek. 
W sumie liczą one 60 pni. Ule przewainie systemu warszawskie- 
go i Dadana (amerykańskie) częściowo opanowane chorobą, na 
szczęście uleczalną (tzw. zgnilcem amerykańskim i europejskim). 
Wydajność tych pasiek nie jest duia, jednak obecnie podnosi 
się ją przez podkarmianie pszczół cukrem skażonym. 
, Innych hodowli - jedwabników, królików itp. we Wlodawie . 
nie ma. 
Sadownictwo. Pod sadami zużytkowane jest w mieście bar- 
dzo mało ziemi. Największym, bo zajmującym przestrzeń 2 ha, 
jest sad przy kościele, będący resztkami dawnego ogrodu pokla- 


I Rodzaj inwentarza 1928 1935 1937 
Konie - ogółem 335 318 298 
Źrebięta 4 9 
Roczne i 2 
 latki 5 2 
Czterolatki i starsze 309 287 
Bydło rogate - ogółem 479 355 329 
Cielęta 58 29 
Jałówki 31 28 
Krowy 264 272 
Buhaje 2 - 
Trzoda chlewna - ogółem 471 374 481 
Do 6 mies. 112 300 I 
Od 6 do 10 mies. 99 16 
Ponad 10 mies. 163 165 
Owce, barany, tryki i skopy - - 18 
Kozy i kozły - 44 I 50 


Zaobserwować "moiemy spadek: ilości koni i bydła rogatego, 
wzrasta natomiast ilość trzody chlewnej. 
Na 100 ha ziemi użytkowanej'- rolniczo, przypada we :Wlo- 
dawie, w r. 1937: koni 27,0 szt., 
.bydla rogatego 27.6__szt., trzo-
		

/Wlodawa0045.djvu

			- 74 


sztornego. Liczy on ca 90 drzew starych, przewazme chorych. 
na miejscu dawnego sadu posadzono obecnie 200 drzewek szla- 
chetnych wysokogatunkowych. Drugi ogród, należący do Wy- 
działu Powiatowego zajmuje obszar 1 ha. Posiada drzewa -w wie- 
ku od 15 do 20 lat, zdrowe, dobrze owocujące. Poza tym przy 
st
rych zabudowaniach rośnie po kilka drzew owocujących, nisko- 
gatunkowych, często chorych i pozostających bez opieki. Nato- 
miast przy nowowybudowanych domach spotykamy już po kilka, 
a nawet kilkadziesiąt drzewek owocowych. Są to jednak drzew- 
ka młode, na razie nie owocujące, nie odgrywają się więc obe- 
cnie żadnej roli na rynku owocowym miasta. Stosunkowo duża 
liczba drzew w nowopowstałych gospodarstw tłumaczy się wię-; 
kszymi ich rozmiarami, co ma znaczenie dla racjonalnej gospo- 
darki w tej dziedzinie. 
Na ogół tendencja do zakładania sadów jest dość silna, 
spodziewać się więc należy, że braki lat poprzednich zostaną 
w krótce wyrównane. 
Tymczasem jednak miasto jest zaopatrywane w Owoce z są- 
siednich majątków ziemskich, przede wszystkim zaś z majątku 
Różanka. 
Ogrodów warzywnych jest we Włodawie znacznie więcej 
niż sadów. Zaspakają one jednak przeważnie potrzeby samych 
właścicieli. Mniejsze ogródki prywatne są przy każdym prawie 
domu i uprawiają w nich najniezbędniejsze w gospodarstwie do- 
mowym warzywa. Jedynie kapusta wymagająca dobrych i wil- 
gotnych gruntów, je
t sadzona w ogrodach leżących nad brze- 
gami Włodawki i Bugu. 
Zakłady ogrodnicze są tylko dwa, o łącznej powierzchni 
4 ha. Jeden 2 hektarowy zaopatrzony jest w cieplarnię i inspek- 
ta o 70 oknach. Drugi, tej samej wielkości, należy do Wydziału 
Powiatowego. Uprawiają one głównie pomidory, dalej kapustę, 
buraki, ogórki, marchew, pietruszkę, selery, pory, rzodkiewkę, 
cebulę itp. Warzywa. Oba są w rękach polskich. 
Produkcja tych zakładów nie zaspakaja jednak potrzeb. 


- 7S - 


.. it. 


miasta, którego konsumcia jest znacznie wyższa. Dopełniają więc 
zaopatrywania najbliższe miejscowości. 
Kwieciarstwo jest we Włodawie słabo rozwinięte. W zimie 
nie ma w tej dziedzinie żadnego ruchu, latem niewielki: Składają 
się na to: ogólny niski poziom materialny mieszkańców i niska 
kultura. 


.. 


" 
" 


e\ .-
		

/Wlodawa0046.djvu

			- 77 - 


A. HANDEL 


W 2akladach tych pracowało w r. 1928 około 550 osób, 
a:w 1937 około 600 osób 2 . Na jeden więc zakład przypada 1,9 
osoby. 
Wśród kupców druzgocącą puewagę mają żyd2i. W roku 
1928 'stanowili oni 95,3% 1 dzisiaj natomiast stosunek ten popra- 
wił się, bo odsetek żydów 2malał do 89,8%. Jest to wynikiem 
przede wszystkim 2miany nastawienia kupujących d
 h
ndlu pol" 
skiego, spowodowanej silną propagandą unaro
owleDla han
l
 
i walk z..handlem żydowskim w Brześciu n. Bugiem. Z drugiej 
strony na puychylniejsze nastawienie kupujących do. handlu pol- 
skiego wpływa :Iepsza . organizacja tegoż handlu i większe zro- 
zumienie _potrzeb ..klienteli. 


V.. Miasto jako ośrodek handlowy 
i komunikacyjny 


l. Handel indywidualny 


Włodawa jest stosunkowo dużym skupiskiem ludności i w po- 
bliżu niej nie ma żadnego innego więks2ego miasta. Siłą więc 
r2eczy stała się ośrodkiem handlowym i to głównym, dla całej 
wschodniej c2ęści swego powiatu i jeszcze większych obszarów 
zabużańskich. 
Należyty rozwój tej dziedziny życia gospodarczego hamo- 
wany jest jednak przez niedostateczną sieć komunikacyjną. 
W związku 2 tym zasięg handlowych wpływów mias ta maleje do 
niewielkiego obszaru. 
Ludności utrzymuiącej się z handlu jest we Włodawie sto- 
sunkowo dużo, bo piąta C2ęŚĆ (w r. 1937 -20,1 %). :Jedynie rze- 
miosło i rolnictwo pr2ewyższają handel co do liczby utr2ymującej 
się z tych d2iałów ludności. 
W ciągu ostatniego dziesięciolecia liczba zakładów handlo- 
wych wzrosła minimalnie, w r. 1928 było ich 296, w r. 1937 _ 
311. Wzrost zatem wynosi zaledwie 5%, a więc nie dorównuje 
przyrostowi ludności. Mimo jednakże tak małego wzrostu ilości 
zakładów, handel wlodawski zaspakaja w zupełności potrzeby 
mieszkańców,2włas2cza w zakresie artykułów niższych gatunków, 
w2rosla bowiem wielkość 2akładów i ich obroty. 


PodzloT wlo'
c;cllJ/i pod wZ11Ę>.. 
dem wljznaniowl/m, 193?t: 


8
8% 


D chrze
cilanie 
.żyo'z" 


l Akta Urzędu Skarbowego. 
2 Akta Starostwa Powiatowego. 


l Akt.:Urzędu :Skarbowego. 
Z Ak'a Starostwa Powiatowego. 


- 76
		

/Wlodawa0047.djvu

			- \78 - 


- 79 - 


Ogólny kryzys ekonomiczny spowodował selekcję !akładów 
handlowych. gdyż wiele z nich zostało zamkniętych. a z drugiej 
strony powstały nowe, oparte na pewniejszych podstawach. ope- 
rujące większymi kapitalami zakładowymi oraz ściślejszą i solid- 
niejszą kalkulacją handlową. Odnosi się to zwłaszcza do skle- 
pów chrześcijańskich. 
W roku 1933 powstały również dwie sp61dzielnie chrześci- 
jańskie, które zastępują wiele sklepów pojedyńczych i wydatnie 
konkurują z handlem żydowskim. 
Kupcy włodawscy w znacznej części są drobnymi kupcami. 
ograniczającymi się najczęściej do własnej pracy i pomocy człon- 
ków rodziny. Kilka sklepów zatrudnia po 2 ludzi. Umysłowych 
pracowników w handlu jest zaledwie kilku, resztę zaś stanowią 
pracownicy fizyczni. 
Najczęściej pracują oni w kilku sklepach, po kilka godzin 
dziennie w każdym. załatwiając naj cięższe prace. Większość jed- 
nak sklepów korzysta z pomocy członków rodziny i do niej się 
ogranicza. Sprawia to, że ludności najemnej w handlu jest mało. 
Ilość przedsiębiorstw handlowych z podziałem Da braDŹe 
przedsta wia ponizsza tabelka: 


Nazwa branzy 1928 1 1937 2 
chrz./ żyd. chrz./ żyd. 
Elektrotechnika i radio - - - 4 
Artyk. precyz. fotogr. i złotn. - - - 1 
Szklo, wyroby szkl. i naczynia - 4 - 4 
Chemikalia i pokrewne 1 l l 2 
Gumowe i pokrewne - - - - 
Księgarnie, papier - 2 l 2 
Drzewo - 7 - l 
Techn. budowi. i opałowe 2 3 - 4 
Gastronom. i hotelarstwo 4 3 5 6 
- 
Razem 14 2821 
1
 


Nazwa branży 1928 1 1937 2 
chrz.1 żyd. chrz.' żyd. 
Plody rolne i hodowlane - 11 - 7 
Artykuły spoźywcze S 177 22 143 
Towary włókiennicze - 2S 1 28 
Odziez konfekcja i galanteria 2 51 2 45 
Sk6ry. futra i wyroby z nich - 9 - 9 
Metale, wyroby, maszyny - I 9 1 22 


Najliczniej reprezentowany jest handel artykułami spożyw- 
czymi, następnie odzieżą, galanterią i konfekcją. Innych przed- 
siębiorstw jest stosunkowo bardzo mało. Niektóre, jak np. elek- 
trotechniczne i radiowe, z artykułami precyzyjnymi powstały do- 
piero w latach 1930-1934. Dane ze starostwa podają w 1937 r. 
tylko jeden zakład handlujący drzewem, co w porównaniu z 7 -ma 
w r. 1928 wygląda na nie odpowiadające prawdzie. Zjawisko to 
jest spowodowane tym. że kupcy drzewni przenieśli swe siedzi- 
by po za Włodawę, a więc rejestry miasta ich nie obejmują. 
Handel drzewem opiera się na zakupnie drzewa w lasach 
państwowych, lub hr Zamoyskiego, które zostaje przetarte w To- 
maszówce (3 tartaki), we Włodawie, Susznie lub Kurowie (po 1 
tartaku), a następnie część drzewa idzie na potrzeby miejscowe, 


l Akta Urz
du Skarbowego. 
a Akta Staroatwa Powiatowego. 


l Akta Urzędu Skarbowego. 
2 Akta Starostwa Powiatowego.
		

/Wlodawa0048.djvu

			- 80 - 


- 81 - 


przeważnie z tartaku włodawskiego, ale znacznie więcej 
ekspor- 
tuje się do portów i zagranicę. Największą produkcję mają tar- 
taki w T omaszówce, jako położonej przy samej stacji kolejowej. 
W handlu rybami nie bierze Włodawa udziału na większą 
skalę. Ilości ryb złowione w Wielkim Stawie Włodawskim, lub też 
w obwodach rybackich na Bugu idą wyłącznie na zaspokojenie 
potrzeb ludności samego miasta, przeważnie ludności zydowskiej. 
Ryby załadowywane na st. kol. Włodawa pochodzą z jezior i go- 
spodarstw rybnych województwa wolyńskiego i poleskiego. (Jez. 
Świteź, Pulemieckie, Piszczańskie, Orzechowskie i inne). Wlo- 
dawa jednak nie czerpie stąd żadnych korzyści. 
Jeśli chodzi o formy organizacyjno.prawne włodawskich 
przedsiębiorstw handlowych, to jeden tylko syndykat rolniczy 
jest spółką z ograniczon2i odpowiedzialnością; poza tym są je- 
szcze dwie spółdzielnie-"Społem" i "Dźwignia". Spółek akcyj- 
nych, ani komandytowych we Włodawie nie ma. 
Ogólnie można powiedzieć, że handel włodawski jest han- 
dlem detalicznym. Hurtowni jest bowiem tylko 8, a wszystkie 
sklepy pozostałe to przedsiębiorstwa detaliczne. Stosunkowy udział 
chrześcijan i żydów w handlu detalicznym jest taki sam, jak w 
handlu w ogóle. 
Źródłami zakupu towarów są hurtownie w innych miastach. 
Wyjątkowo dla drobnych sklepów spożywczych na terenie mia- 
sta i okolicy role te spełniają hurtownie włodawskie. Z innych 
miast najczęściej korzysta się z Brześcia n. Bugiem, w którym 
dokonuje się zakupów spożywczych, artykułów monopolowych 
i innych drobnych, galanteryjnych, konfekcyjnych. W Lublinie 
zaopatrują się przeważnie w materiały łokciowe i galanterię. W 
mniejszym stopniu korzysta Włodawa z Warszawy, z której spro- 
wadza materiały lokciowe i galanterię, Chełma i innych miast, 
w których zaopatruje się przeważnie w żelazo (Radomsko, Koń- 
skie) i wyroby żelazne. 
Niektóre artykuły sprowadzane są bezpośrednio z Gdyni 
lub Gdańska (śledzie, ryż, herbata). 
Wszystkie te towary nabywane są prawie wyłącznie za go- 
tówkę. Kupno na kredyt nie jest praktykowane. 


Wysokość zysku jest różna. W sklepach żydowskich gdzie 
nie ma stałych cen, wartość zysku waha się w granicach 8-200/0, 
czasami ale wyjątkowo osiągając wyższy odsetek. 
Zresztą dokłądne ustalenie zysku jest trudne ze względów 
technicznych. 
W większych przedsiębiorstwach chrześcijańskich (syndykat 
rolniczy) w r. 1937 zysk wynosił 3% obrotu. 
Z handlem hurtowym sprawa przedstawia się podobnie. Z 8 
wszystkich hurtowni 6 znajduje się w rękach żydowskich, co sta- 
nowi 75 % . W polskich rękach jest tylko "Składnica Związku 
Spółdzielni Spożywców Społem" i "Hurtownia Państwowego 
Monopolu Spirytusowego". Natomiast żydzi mają: Hurtowy Skład 
SQIi, 2 składy hurtowe cukru i 3 hurtownie spożywcze. 
W tych hurtowniach zaopatrują się przede wszystkim kupcy 
miejscowi, dalej kupcy z powiatu i z zabużańskich okolic. T oma- 
:;zó

a, pomimo, że pod względem ilości mieszkańców jest 3 razy 
mmeJsza od Włodawy ma zaledwie do 10 sklepów przeważnie 
spożywczych, aptekę, 2 herbaciarnie. Wszystkie sklepy zaopa- 
trują się w towary w hurtowniach i sklepach Włodawskich. 
Taki jest caly zasięg handlu hurtowego. 
Kupcy włodawscy z powodu dużej odległości od miejsc 
produkcji, a także z powodu nabywania względnie małych ilości 
towarów, dokonują zakupów przeważnie przez ajentów handlo- 
wych firm zamiejscowych. Bezpośrednich zakupów u wytwórcy 
dokonują hurtownie (Hurtownia Społem) i kilka przedsiębiorstw 
większych (syndykat rolniczy). 
We Włodawie nie ma żadnej filii przedsiębiorstw obcych, 
ani też żadne włodawskie przedsiębiorstwo handlowe nie ma, ani 
na miejscu, ani poza Włodawą swojego oddzialu. 


MONOGRAFIA MIAST A WLODA WY 


6.
		

/Wlodawa0049.djvu

			- 82- 


- 83- 


Wielkość przedsiębiorstw dobrze zilustruje zestawienie wy- 
kupionych świadectw handlowych z podziałem na kategorie: 


k!'teg. rok 1930 l rok 1937 1 
II 26 13 
III 199 89 
IV 236 340 
Va 
Vb 2 2 
II b/a 2 3 


kilka lat temu, ale wtedy nie przybrał szerszych rozmiarów. Dzisiaj 
wystąpiło z inicjatywą Stowarzyszenie Kupców Polskich, którego 
celem jest zespolenie kupiectwa polskiego, pracującego na tere- 
nie miasta i powiatu włodawskiego, dla obrony swych interesów 
i popierania rozwoju handlu polskiego we wszystkich jego prze- 
jawach. Działalność swą prowadzi przez popieranie członków 
w sprawach gospodarczych, przez inicjowanie zamierzeń sprzy- 
jających rozwojowi handlu, urządzanie wystaw. jarmarków, po- 
pieranie młodzieży kształcącej się w zawodzie kupieckim itp. 
Wszystko to zmierza do dania społeczeństwu polskiemu mo- 
żności czynienia zakupów tylko w sklepach chrześcijańskich i uświa- 
damiania tego społeczeństwa o potrzebie zrozumienia znaczenia 
handlu polskiego. 
jeszcze w lutym 1937 r. powstał we Włodawie .,Związek 
Polski" - Związek Popierania Polskiego Stanu Posiadania, ale 
dotychczas nie wykazał się żadną pracą. Złożony z miejsco- 
wego elementu kupieckiego, naogół mało ruchliwego i nie- 
wytrwałego, wykQrzystał ówczesne nastroje dla rozszerzenia han- 
dlu chrześcijańskiego. jednakże przyzwyczajenia okolicznej lud- 
ności wiejskiej i jej przekonanie o niższych cenach w sklepach 
żydowskich nie pozwoliły temu ruchowi rozszerzyć się i utrwalić. 
Handel włodawski nie korzysta z żadnych urządzeń tech- 
nicznych. 
Kupcy nie mają zupełnie wykształcenia zawodowego. Więk- 
szość z nich nie posiada często nawet wykształcenia elementar- 
nego. Zdarzają się i takie wypadki, że Zydzi, zwłaszcza starsi, 
nie potrafią słowa powiedzieć po polsku. Kilku Polaków ma 
ukończone kursy fachowe handlowe, buchalteryjne. 
Celem usunięcia tych braków, Spółdzielnia "Społem" urzą- 
dza kursy na kierowników, sklepowych, księgowych cieszące się 
dużym uznaniem. 
Szkoły średnie handlowe są w miastach okolicznych: Lublin, 
Chełm, Brześć nad Bugiem. 
Targi i jarmarkP. Prócz wymiany stałej w mieście odbywa 


W r.1937 widzimy przygniatającą przewagę przedsiębiorstw 
kat. IV, których obroty roczne nie przekraczają, 15 tys. zł. 
Roczne obroty przedsiębiorstw handlowych we Włodawie nie 
są zbyt duże. Ale i w poszczególnych branżach zauważyć można 
wielką'rozpiętość sum obrotu. jest to wypływem warunków indywi- 
dualnych, zależnych od wysokości kapitału, zdolności kredytowej, 
jakości towarów, co znów pociąga za sobą jakość klienteli. 
W dziale spożywczym różnice są największe, od nadzwy- 
czaj skromnych sklepików "budek" o obrotach 2 - 3 tys. zł. do 
spółdzielni, których obroty ostatnio wynosiły ponad 70 tys. zł. 
Średnio wysokość rocznych obrotów wynosi około 10 tys zł. 
Handel manufakturowy ma średnie obroty dwukrotnie wyż- 
sze dochodzą one bowiem do 20 tys. zł., a wahają się w granicach 
od 8 tys. zł. do 35 tys. zł. 
W branży obuwianej wahania obrotów zamykają się w gra- 
nicach 5 tys. zł. do 20 tys. zł. 
Większe obroty są jeszcze w dziale elektrotechnicznym 
radiowym, około 40 - 50 tys. zł. 
Inne branze mają mniejsze obroty. 
Obecnie daje się zauważyć walka konkurencyjna handlu pol- 
skiego z handlem żydowskim. Ruch ten został zainicjowany już 


l Dane z Urz
du Skarbowego. 


l K o p c z y Ii s k i, Przemysł ludowy, pow. wlodawski.
		

/Wlodawa0050.djvu

			- 84- 


- 85 


się wymiana towarów za pomocą objazdowych handlarzy, którzy 
jeżdżąc po powiecie dokonują zamiany towarów własnych obwo- 
żonych na miejscowe surowce. Dalszy sposób wymiany to targi 
i jarmarki, odbywające się w 8 punktach powiatu: Włodawie, 
Parczewie, Ostrowie, Wereszczynie, Podedwórzu, Sławatyczach, 
Uhrusku i W isznicach. Nie mają one jednak dużych zasięgów, 
bo są równomiernie porozrzucane na obszarze całego powiatu, 
a daty ich zbiegają się często ze sobą. Każdy może więc obsłu- 
giwać najbliższy tylko rejon. To powoduje, że handel w powie- 
cie włodawskim ma charakter lokalny. 
We Włodawie targi odbywają w czwartek każdego tygodnia. 
Jarmarki zaś w czwartek po wielkanocy prawosławnej, następnie 
4 lipca, 28 sierpnia i 14 września. 
Na targach przedmiotami wymiany są przedmioty wytwo- 
rzone w mieście, przez rzemieślników i rękodzielników, artykuły 
rolnicze, hodowlane: Rzemieślnicy wiejscy: bednarze, gonciarze, 
garncarze, kołodzieje przywożą na sprzedaż swoje wyroby. 
W normalny dzień targowy, ilość furmanek stojących na rynku 
dochodzi do 500 - 600 szt. Większość czasami stanowią miesz- 
kańcy obcych powiatów (lubomelskiego i brzeskiego). 


wolne zawody i 20% inni (drobni rolnicy, rzemieślnicy, kupcy). 
Założycieli było 22. Obecnie liczba członków wynosi 96. Zatrud- 
nione są 2 sklepowe i kierownik. Roczny obrót Spółdzielni wy- 
nosi P: r. 1934-60 tys. zł., r.1935 - 68 tys. zł., a w 1936 -75 tys. zł. 
Ta spółdzielnia była zaczątkiem dobrze rozbudowanej obec- 
nie spółdzielczości na terenie powiatu. Powstaje więc we Wło- 
dawie "Składnica Związku Spółdzielni Społem", która zaopatruje 
70 sklepów spółdzielczych całego powiatu. W Składnicy pracuje 
na stałe 6 osób plus 1 furmanka. 
Składnica wraz ze Spółdzielnią miejscową prowadzą oży- 
wioną działność propagandową, przez urządzanie zjazdów, kursów 
dla księgowych, sklepowych. 
Druga Włodawska Spółdzielnia Spożywców "Dźwignia" 
powstała także w 1933 r. Założona przez 20, obecnie liczy 42 
członków. Wysokość udziału wynosi 5 zł. Spółdzielnia "Dżwig- 
nia" nie należy jeszcze do żadnego związku rewizyjnego i porl- 
lega kontroli Rady Spółdzielczej. W towary zaopatruje się w Skład- 
nicy "Społem" na miejscu lub w Warszawie. Obroty jej były 
znacznie mniejsze niż spółdzielni "Społem". W 1933 r. - 7 tys 
(niepełny rok obrachunkowy) w 1934 r. - 21 tys. zł., w 1935 r. 
- 24 tys. zł., w 1936 r. - 27 tys. zł. 
Spółdzielnia "Dżwignia" zamierza w przyszłości przekształ- 
cić się na spółdzielnię rolniczo-handlową. 
Ogółem więc, obie spółdzielnie liczą 138 członków. Są to 
sami chrześcijanie, obrządku rzym.-kat. Innych spółdzielni, tak ze 
względu na przedmiot, jak charakter narodowościowy czy wyz- 
naniowy - nie ma. 
Naogół sytuacja tych spółdzielni jest mocna, do czego 
przyczynia się jeszcze i to, że są one naj w icckszymi sklepami 
spożywczymi chrześcijańskimi, a przy wzmagającym się obecnie 
we 'Y/łodawie nastroju antyżydowskim, cieszą się coraz licz- 
niejszą frekwencją. 


2. Spółdzielczość 
We Włodawie mamy obecnie tylko dwie spółdzielnie spo- 
żywcze chrześcijańskie. 
Dawniej istniało tu "Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnoś- 
ciowe" , założone jeszcze w czasach przedwojennych, obecnie 
znajduje się ono w likwidacji. Do tego stanu doprowadzone zos- 
tało w skutek stałego zmiejszania się liczby członków i wybitnie 
małego zainteresowania. 
Także w likwidacji znajduje się "Kasa Stefczyka" założona, 
przed 12 laty, w 1927 r. Przyczyną upadku tej instytucji był brak 
odpowiedniego kierownictwa. Z takich samych przyczyn rozwią- 
zana została "Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa "Solidarność". 
Istniejąca obecnie "Spółdzielnia Spożywców "Społem" 
powstała w 1933 r. Członkami jej są w 60°/0 urzędnicy, 20010 


1 Dane od kierownika spółdzielni "Społem".
		

/Wlodawa0051.djvu

			-86- 


- 87 - 


3. C e D Y. 


Następna tabelka poda przegląd cen detaliczny('h kilku in- 
nych artykułów: 1 


Handel włodawski ma charakter wybitnie detaliczny, dla- 
tego też ceny hurtowe nie są notowane. 
Zestawienie cen detalicznych niektórych artykułów aprowi- 
zacyjnych podaje poniższa tabela 1. 


Artykuł 


I 1928 I 1932 I 1935 __. 1 1937 
vi X vlx vlx vlx 


Artykul 


I 1928 I 1932 I 1935 I 1937 
maj I paźdz. maj I paźdz. maj I paźdz. maj I paźdz. 


Kamasze męskie mech. 35.- 35.- 22.- 18.- 12.- 14.- 16.- 17.- 
.. " szpilko 35.- 35.- 18.- 16.- 14.- 12.- 14.- 15.- 
1 kg skóry pod es zw. 9.50 11.- 8.50 8.50 3.50 350 5.- 6.- 
8.- 7.50 8.- 
Szpulka nici do szycia -.30 -.30 -.27 -.28 -.27 -.27 27.- -.27 
Zeszyt -.07 -.07 -.07 --.07 -.07 -.07 -.07 -.07 
Elektryczność 1 kwh -.90 1.- -.90 1.- -.80 -.80 -.75 -.75 


Pszenica 100 kg 60.- 43.50 28.50 25.- 19.- 16.25 30.- 29.- 
Żyto " 52.- 33.- 26.75 18.- 13.- 10.- 24.- 21.50 
Jęczmień " 38.- 34.- 23.- 15.- 14. -- 12.75 23.- 22.- 
Owies tt 37.- 35.-- 23.- 15.- 15.- 13.- 23.- 22.- 
Kartofle " 13.- 9.- 6.- 4.- 4.- 2.50 5.50 5.- 
Chleb żytni kg -.75 -.50 -.42 -.30 -.18 -.16 -.31 -.28 
" pszen. " 1.15 -.90 -.60 .- .60 -.45 -.40 -.60 -.58 
Mąka pszen. " 1.- -.75 -.50 -.48 -.32 -.30 -.48 -.45 
" żytnia " -.76 -.60 -.45 -.30 -.26 -.22 -.35 -.30 
Kasza jęczm. " -.80 -.65 -.45 -.40 -.26 -.23 -.34 -.32 
Mleko Itr -.25 -.40 -.25 -.25 -.15 --.18 -.20 -.23 
Masło kg 5.- 6.- 3.50 2.70 2.- 2.20 2.50 2.80 
Jaja szt -.12 -.20 -.06 -.12 -.04 -.08 -.05 -.07 
Mięso wał. kg 2.- 1.70 -.90 -.60 -.70 -.80 -.90 -.70 
" wieprz. " 2.20 2.80 1.20 1.- -.90 1.- 1.- 1.20 
Kiełbasa " 3.40 3.50 2.20 2.20 1.30 1.80 1.70 1.90 
Słonina " 3.40 3.40 2.- 2.- 1.- 1.80 1.70 1.90 
Śledź szt -.18 -.20 -.16 -.12 -.12 -.12 -.10 -.10 
Kawa kg 10.- 10.- 10.- 10.- 10.- 10.- 6.10 6.- 
Herbata " 24.- 24.- 20.- 20.- 15.- 18.- 16.- 16.- 
Węgiel 10 kg -.60 -.60 -.65 -.65 -.50 -.50 - -.40 
Drzewo " -.35 -.38 -.32 -.13 -.20 -.20 -.25 -.30 
Mydło l " 1.80 1.80 1.30 1.30 1.- 1.- 1.35 1.35 


Ceny artykułów przemysłowych nie są notowane przez Za- 
rząd Miejski, otrzymano je od Syndykatu Rolniczego. 


Artykuł I 1928 I 1932 I 1935 I 1937 
Pług 37.- 36.30 32.- 24.- 
Kosa 5.50 5.20 4.50 2.50 
Żelazo handl. kg. -.47 -.45 -.38 -.33 
Cement 100 " 13.- 11.50 9.- 6.- 
Koks 100 " 9.40 9.- 8.40 7.- 


Dla porównania przedstawimy ceny niektórych artykułów 
wyrażonych w kilogramach żyta i litrach mleka. 
1. W k ił o g r a m a c"h ż y t a. 


- I I I 
Artykuł 1928 1932 I 1935 1937 
Pług 71 137 145 81 
Kamasze szpilko 67 74 74 56 
Węgiel 10 kg. l 2 3 1 


1 Dane z Zarzl\du Miejskiego. 


1 Dane z Zarządu Miejskiego.
		

/Wlodawa0052.djvu

			88 - 


2. W li t r a c h m I e k a 



 


Artykuł 1928 1932 I 1935 I 1937 
I 
Kamasze szpilk. 107 80 82 72 
Pług 113 136 194 112 
I 
Węgiel 10 kro I 2 2 3 2 


	
			

/Wlodawa0053.djvu

			- 90 - 


- 91 - 


po stronie wywozu. Dotyczy to wytworów rolnych, rękodzielni- 
czych i rzemieślniczych. 


Obroty na st. kol. Włodawa przedstawia poniższa tabelka l: 


les/awienie OhrD/OW lówarowych 
1ón no 
t kol Wlóo'awcy! 
50'>'''. 50/05 
/;5 tys. 
40fys. 4/66/; 4/8/'1 
35;Ys. J '172 
501y5. 28533 
25/)'s. 
22660 
20ty.s. 
1S/y's 
10tys 
5" 1's. 58?3 
1952 9 ?931 1935 

 J 
 "I .... 
t 
 
 
 
 
 l 

 "'O 
 
"O 
 
 '8-. 
 .." 
} 
g
 
 o 
 
 ł..j 
Ci::. et 


Trudności komunikacyjne sprawiają, że z innymi miastami 
Polski utrzymuje Włodawa słaby kontakt. 
Podanie dokładnych liczb, dotyczących przewozów kolejo- 
wych, utrudnia fakt, że dane ze st. kol. nie tylko [odnoszą sił( 
Włodawy, ale i do wielu innych mjejscowości korzystających 
z tejże stacji, szczególnie Tomaszówki, jeśli chodzi o drzewo 
i częściowo o mąkę, oraz Domaczewo - jeśli chodzi o szkło. 


Obroty innymi artykułami też nie dotyczą wyłącznie samej 
Włodawy. Prócz tego z Lublina, Brześcia, Chełma większość 
towarów sprowadzana jest także furmankami i samochodami, 
równolegle do przewozów kolejowch. Ten fakt nie pozwala 
również na podanie dokładniejszych danych. 


Rok I 1929 I 1931 I 1933 
Przywóz 8451 tonn 5873 tonn 8342 tonn 
Wywóz 41654 " 22660 " 33472 " 
Razem I 50105 tonn I 28533 tonn I 41814 tonn 


l Rocznik statystyczny przewozów towarowych na P. K. P. za lata 
1929, 1931 i 1933.
		

/Wlodawa0054.djvu

			.... 


- 92- 


- 93 - 


Szczegółowe zestawienie wywozu przedstawia się następująco: 
W komunikacji wewnętrznej w tonnach: 


Wywóz zagranicę: 


Co wywozi się 


Dokąd 


I 192} 1 1931 1 1933 


Co wywozi się 
Drzewo nieobrob. 


Dokąd 


1192911931 1 1933 
864 336 1811 


Smoły węglowe ]06 - 63 
Węgiel drzewny 99 -- 84 
Mąka W-wa, Lublio, Wilno, Ba-- 741 188 137 
ranowicze, Brześć n/B., 
W ołkowysk, Przemyśl, 
Chełm, Turka n/Stryjem 
Otręby 115 - 45 
Trzoda chlewna W.wa t Sosnowiec 1057 88 1070 
Szmaty - 134 84 
Skóry niewypraw. 18 - 12 
Drzewo opalowe W 
wa, Siedlce, Chełm, 11005 11648 19448 
Krasnystaw, Lublin, Nie- 
drzwica, Trawniki, Kalisz, 
Sadurki, Radom, Rejowiec, 
Brześć n/B, Nakło,D.O.K.P. 
Katowice, Kraków, Lwów 1967 
Drzewo nieobrob. W -wa, Brześć n/B, Płońsk, 6278 1827 
Ostrów Wkp. Małoryto, 
Chęcin v, Dorohuslr:, Kle- 
waó, Białystok, Nurzec, 
Szczakowa, Mrozy, Sobi- 
b6r, Lwów 
Drzewo obrobione W-we, Sochaczew, Prósz- 11363 5854 10073 
ków, Grodzisk, Falenica, 
Łochów, Dęblin, Luhlin,Ra- 
dom, Suchedniów, Chełm, 
Maciejów, Poznań, Kra- 
ków, Tarnów, Stryj. Żura- 
wiec, Łowicz, Mława, 
Płońsk, Sosnowiec, B, ześć 
n/B, Gdynia, Wawer 51 473 
Słupy telegraficzne - 
Drzewo kopalniane Chorr.:ów, Sosnowiec 807 456 433 
Drzewo zapałczane 19 - - 
Klepki i dna beczko Trawniki, Chełm 198 129 163 
Podkłady kolejowe 1295 286 - 
Szkło i wyroby W-wa, Ostrowiec niK, Sar- 695 395 487 
ny, Brzaść n/B, Lwów, 
Łódź, Pruszków, Dąbrowa 
G., Sosnowiec, Kielce, Ko- 
wel, Zamość, Kostopol, 
Białystok, Stanisławów 
Razem 33572 20610125709 
z pozoltałymi art. 


Drzewo obrobione 


Niemcy, Szwaicaria, Pru- 
sy Wsch., Austria, Cze- 
chosłowacja 
Niemcy, Belgia. Austria, 
Czechosłowa cia 


1164 


Drzewo opałowe 
Węgiel drzewny 
Klepki i dna beczko 
Podkłady kolejowe 
Szkło 
Kasza 


471 


26 


78 


Niemcy, Clechosłowacja 1369 
87 
Niemcy, Prusy Wsch. 275 
-I 3735 4i4 2282 


Razem. 


Wywóz przez porty: 


Co wywozi się 


Dokąd 


119291193111933 


Drzewo nieobrob. Gdańsk 1668 - 1983 
Gdynia 30 - -- 
Drzewo obrobione Gdańsk 2137 - 3116 
Gdynia 498 - 251 
Drzewo opałowe Gdań&k - - - 
Gdynia 14 - - 
Podkłady kolejowe Razem 1636 - 
Żywica Gdańsk - - 131 
Razem. I 4347 1 1636 - 
5481 


Przywóz do Włodawy dotyczy tylko obrotów krajowych. 
Jedynie w 1929 r. sprowadzono 15 ton kamienia nieobrobionego 
z Łotwy. 
Jest on znacznie mniejszy od wywozu (prawie 4-ro krotnie), 
i odnosi się przeważnie do wytworów gotowych, przemysłowych, 
a także surowców (zboże do młynów włodawskich). Zestawienie 
przywozu wygląda następująco:
		

/Wlodawa0055.djvu

			- 94 - 
Co przywozi się Skąd 1192911931 1 1933 
Dolomit i wapień 384 365 350 
Cement Rejowiec 667 379 527 
Sól Wieliczka, Bochnia 737 1222 1200 
W ęgiel kamienny Zagłębie i Śląsk 595 
Oleje smołowcowe 88 851 673 
Nafta Zagórzany, Jedlicze 311 256 238 
Oleje mineralne Drohobycz 622 159 241 
Pszenica Maciejów, Chełm, 1256 504 132 
Uhrusk, Izbica 
Owies 148 31 
Nasiona oleiste Łuck, Uhrusk 109 95 55 
Mąka - I 22 
Ryż Gdynia 170 20 20 
Herbata Gdynia 13 
Ziemniaki 354 
Śledzie I Gdańsk 283 111 I 70 
Cukier Rejowiec, Trawniki, 372 325 
Lublin, Klemensów 373 
69 43 
Piwo W -wa, Lublin 325 
Wódki Brześć n/B. 390 238 
Tytoń Lublin, Brześć n/B. 38 60 
Antym., arsen, ałun 73 76 
Soda 285 192 249 
Nawozy sztuczne Kałuszyn 275 120 60 
Skóry wyprawione 23 26 
Bawełna 10 
Tkaniny 11 
Pasza 329 
Tektura, papier Warszawa 26 
Cegły Katowice, Chełm 232 1 2868 
Drut żelazny Królewska Huta 192 


95 - 


/1929 /1931 1 1933 


Co przywozi się 


Skąd 


Wyroby żelazne Radomsko, 139 72 62 
Narzędzia rolnicze Końskie 56 16 
- 
Kotły, maszyny 19 - 5 
Maszyny elektryczne - - 5 
Inne 1582 31 141 


R a z e m I 18451 15873 1 8342 
Obroty te nie dotyczą jednak samej Włodawy, a w szczegól- 
ności wywóz. Jej udział w wywozie wyraża się licz bą 20 - 300/0, 
najważniejszy bowiem artykuł wywozowy - drzewo, idzie przede 
wszystkim z Tomaszówki, p03iadającej przy samej st. kol. 3 tarta- 
ki i Nasycalnię Materiałów Drzewnych D.O.K.P. Wilno. Jeden 
tartak włodawski zaspakaja przede wszystkim potrzeby miasta 
i okolicy, a dopiero resztę wysyla koleją. 
Większy udział ma Włodawa w wywozie mąki, gdyż 
w mieście są 2 młyny handlowe, a w T omaszówce 1 i to zna- 
cznie mniejszy. 
W związku oz handlem mąką Włodawa jest glównym od- 
biorcą przychodzącej na st. kol. Włodawa pszenicy, (owies idzie 
dla stacjonującego tu pułku artylerii). 
Zestawienia kolejowe nie odzwierciedloją faktycznych obro- 
tów miasta. Jak zaznaczono dużą rolę odgrywają jeszcze autobu- 
sy, sprowadzające najczęściej manufakturę, materiały piśmienne, 
książki oraz inne drobne, ale dość cenne towary. Jednak zarów- 
no tych obrotów, jak i furmankowych, nie da się cyfrowo ująć. 
Na terenie miasta Włodawy nie ma żadnych przedsiąbiorstw 
komunikacyjnych państwowych, ani samorządowych. Z prywat- 
nych - istnieje w mieście 14 dorożek, przeważnie dwukonnych. 
Wszystkie one są w rękach żydowskich. Służą glównie dla do- 
jazdu do stacji kolejowej, nie mając w mieście większego za- 
trudnienia.
		

/Wlodawa0056.djvu

			- 96 


- 97 - 


Stałą łączność między miastem a st. kol. utrzymuje a
tob
s 
będący w rękach polskich. Autobus kursuje 6 razy dZlenme 
w jedną i drugą stronę. Koszt przejazdu wynosi 40 g
. od 
soby. 
Ponieważ właścicielem jego jest Polak, a we Włodawle mieszka 
jak wiemy, większość Żydów, przez to nie cieszy się on dużą 
frekwencją, pokrywa jednakże koszty przejazdów. . 
Furmanek zarejestrowanych, kursujących na duzych odle- 
głościach jest we Wlodawie 4, - wszystkie żydo
skie. 
a 
mniejszych odległościach przewożą towary 23 furmanki - takze 
żydowskie. Wszystkie te pojazdy są dwuko.nne.. r 
Włodawa leży ponadto w zasięgu dZlałama autobusow łą- 
czących ją z innymi miastami. Dojeżdżają do 
iej s

ochody 
z Lublina, l ubomla i Parczewa, oraz z Chełma I Brzescla. 
Autobus Brześć-Włodawa-Chełm, kursuje l raz na dobę. 
Włodawa - Luborni ,,1 II " " 
- Lublin "2,, " " 
- Parczew ,,3 razy na tydz. 
" 
raz na dobę kursuje autobus Chełm - Włodawa 


" 


D
o?ami w zarządzie Wydziału Powiatowego są: Trakt Ko- 
r
lowskl I Tr

t Wyrykowski. Nawierzchnia ich jest przeważnie 
plaszczysto-ghmasta. Trzeci trakt, tzw. droga suchawska pozos- 
taje w zarządzie gminy. ' 
Wydział Powiatowy utrzymuje ponadto znaczną część ulicy 
Marszałka. ló
efa. Piłsudskiego, która to część formalnie leiy 
poza. gramcaml miasta, faktycznie jednak jest jego najgłówniejszą 
arterią. Tylko 370 m tej ulicy pozostaje pod zarządem miasta 
a 505 m Wydziału Powiatowego. ' 
Dlu.go ść wszystkich ulic wynosi 11200 mI. Z tego tylko 
4705 
 Jest zabrukowanych. Powierzchnia zabrukowanych jezdni 
wynoSI 39231 m 2 , przy szerokości bruku od 4.00 do 7.00 m 
osiągając w niektórych miejscach szerokość 10.80 m-ul. Wyry
 
kowska. i 10.5 m ul. Orlicz - Dreszera. 


" 


" 


Zestawienie 
'flit:. zabruk.owani/ch chodnikdw UJl/Toion'lch ! 
, n/ezCYbruA:owcyn<;ch iniewlflóżonifch p1ć;/am; 


" 


Tak samo 
Brześć. 
Żaden z tych autobusów nie jest jednak włodawskim. 
Nieliczny stan środków komunikacyjnych .we Wł
d.awie 
sprawia, że w tej dziedzinie pracuje b. mało 
udzl. Do
ozkl za- 
trudniają po jednym, furmanki po dwóch ludzI, raZem wlC
C około 
60-ciu. . . d " I 
W administracyjnych granicach miasta znal ulą Się pace, 
ulice, drogi bite i gruntowe. Utrzymuje je państwo, województwo, 
powiat i gmina. 
Państwową jest tżw. droga chełmska, Nr 4/4 bita, szer. 
9.5 m 1. Budowa jej rozpoczęta była jeszcze przed wojną. 
Województwo utrzymuje 2 drogi. Jedna to tzw. droga lubel- 
ska i druga to dawniejszy trakt chełmski, bi
gnący z Rynku 
ulicą Wyrykowską do zbiegu traktów Ko
olow
kleg
, W:yrykows- 
kiego i Suchawskiego. Od tego skrzyzowama blegme drogą 
gruntową do rzeki Włodawki-granicy miasta. 



£O% 


58.0% 


2
'f% 


75:6% 


m za6 ru kowO'ne 
D niezO'bruk.owane 



 Wl/lOżone 
D nieWlflÓzone 



i.e wsz!stki
 ulice, nawet brukowane, mają po bokach 
chodmkl. Powmno 
ch by
 .22400 m, a tymczasem ulożonych jest 
ty
ko 5461 m, w wlększos cl wypadków tylko po jednej stronie 
uhcy. Szerokość chodników jest różna: od 0.5 m na ulicach 
bocznych do 5.2 m na ul. Marszałka J. Piłsudskiego, tak, że 


1 Akta Zarzł\du Drogowego Wydzia!u Powiatowego. 


1 Akta Zarządu Miejskiego. 


MONOORĄFIA MIASTA WIoODA WY 


,.
		

/Wlodawa0057.djvu

			- 98 


- 99- 


łączna powierzchnia chodników wyłożonych płytami wynosi 
14300.8 m 2 . 
Tak mała ilość bruków i chodników, oraz ich zły stan, jest 
przedmiotem stałych trosk Zarządu Miejsk
ego: Ze .wz
lędu jed- 
nak na nawal potrzeb pilniejszych, ta dZledzma me Jest dosta- 
tecznie jeszcze zaspokojona. Dlatego też obecnie, w 4-roletn
m 
miejskim planie inwestycyjnym od r. 1937-1940, sprawy bruko
 
i ulic pochłaniają połowę funduszów inwestycyjnych, a po doli- 
czeniu jeszcze sum przeznaczonych na wybrukowanie targowic.y 
i wybudowanie drogi dojazdowej do Rzeźni Miejskiej, osiągaJą 
przeszło 3/4 preliminowanych sum. 
Najlepsze połączenie z sąsiednimi miastami ma Włodawa 
drogami bitymi. Jedyna bowiem linia kolejowa ?aje d.obr
 połą: 
czenia z Chełmem i Brześciem, natomiast z Innymi miastami 
odległości bardzo się wydłużają w porównaniu z komunikacją 
autobusową. 
Odległość Włodawy od Lublina wynosi koleją 122 
m, gdy 
tymczasem szosą tylko 98 km. Koleją droga prowadzI przez 
Chełm. Autobus zaś jedzie przez Krukowo-Kołacze-Wytyczno 
-Urszulin-Świerszczów-Cyców-Barki - Dorohuczę i Piaski 
Luterskie. . 
Długość drogi bitej łączącej Włodawę z Lubomlem wynosI 
63 km długość zaś linii kolejowej 89 km. Linia autobusowa pro- 
wadzi 'przez Tomaszówkę-Pulemiec - Piszcz-Szack - Zgorany 
- do Lubomla. Koleją do Lubomla jedzie się przez Chełm. 
Najtrudniejsze połączenie ma Włodawa z Parczewem. 
Wobec złego stanu dróg w powiecie, trzeba jeździć drogą 
okrężną, przez powiat brzeski. Z Włodawy jedzie się 
rze
 To- 
maszówkę szosą brzeską do Sławatycz, dalej przez Wlszmce 
o 
Parczewa. Długość tej drogi wynosi 92 km. Po doprowa
zen
u 
dróg w powiecie włodawskim do należytego stanu, komunIkacJa 
z Parczewem odbywać się będzie przez Kołacze -- Wołoskowolę 
-Sosnowicę-Dębową Kłodę i skróci się do 50 km. Poważną także 
zaletą nowej drogi będzie i to, że będzi
 prow
dziła 
r
ez miejsco- 
wości gęsto zaludnione, a nie jak obecnIe w wlększoscl przez l.asy 
i puste okolice. Jeszcze trudniejsze połączenie z Parczewem Jest 


linią kolejową, przez Chełm - Lublin, której długość wynosi aż 
180 km. 
Wyrównane odległości autobusem i koleją są do Chełma 
i do Brześcia n/B. Jednak odległości kolejowe zwiększają się 
zawsze o 5 km, to jest o odległość miasta od stacji. 
Droga bita do Chełma - 50 km prowadzi przez Dubeczno 
- Macoszyn - Łowszę - Sawin. A do Brześcia n/B. - 64 km 
przez T omaszówkę - Domaczewo - Dubice - Straczecz - Przy- 
tuki-Mołynkę. 
Porównanie podanych odgległości kolejowych i autobuso- 
wych, oraz odnośnych cen za przejazd przedstawia poniższa 
tabela: 


K o I e j ą I Autobusem 
Odległość "':e .
:; -tS . :t CIS CIS "ioe 

.-'t ..c_ N.... o e 
 CIS 
Włodawy do Przez CIS = CIS et)..... 

 c 
Z C3
 .- cu ::s u 

 cu 
c ::s 00- U 
cu.... o-tS
 r./),$ 
u
 
Lublina Chełm 122 6.80 0.40 7.20 98 6.00 
Chełma - 50 2.60 0040 3.00 50 3.00 
Brześcia nlB. - 63 3.40 0040 3.80 64 4.50 
Lubomla Chełm 89 4.60 0.40 5.00 63 5.00 
Parczewa Chełm - 180 9.20 0.40 960 92 9.00 
- Lublin 


Ze względu na niższe ceny przejazdów autobusami, a prze- 
de wszystkim ze wględu na to, że przez Włodawę przejeżdżają 
w ciągu doby tylko po 2 pociągi w każdą stronę i to w godzi- 
nach niezbyt wygodnych - większość osób korzysta z komuni- 
kacji autobusowej. W pobliżu Włodawy przerzucone są przez 
Bug dwa mosty. Jeden kolejowy koło Orchowa, drugi szosowy 
na drodze państwowej Nr 4/4. 
Dawniej, trasą z Wołynia przez Włodawkę i Włodawę, 
szedł na zachód trakt, którym pędzono woły. We Włodawie 
odbywały one przymusową 24 dniową kwarantannę. Do roku 
] 915 był w tym miejscu, tzn. między 
lłodawką a Włodawą,
		

/Wlodawa0058.djvu

			- 100 - 


most na promach plywakach, jednakże w 
zasie wojny zostal 
spalony. 
Od tej chwili do r. 1933 nie było na tej trasie żadnego 
mostu, ludzie przeprawiali siC; przez rzekę przy pomocy łódek. 
W r. 1933, po uzyskaniu koncesji, wybudowano tu prywatny 
most pontonowy rozbierany na zimę. Za korzystanie z mostu po- 
bierane były następuj lice opłaty, ustalone w koncesji: 
od pieszych 5 gr 
" furmanek jednokonnych 10 gr 
" " parokonnych 15 gr 
" " jednokonnych z tow. od 150 kg 40 gr (20 gr) 
" " parokonnych" """ 45" (30 gr) 
" pojazdów mechanicznych " """ 1.00 zł (50 gr) 
W rzeczywistości pobierano opłaty nizsze, podane w nawia
 
sach. Czynsz dzierżawny wynosił 300 zł rocznie, dochód jednak 
z mostu nie pokrywał wszystkich wydatków, tak, że właściciel 
mostu zbankrutował. 
Po ustaniu koncesji, a właściwie dopiero w dwa lata później 
w 1938 r., most został rozebrany, a właściciel gruntów nadbrzeż- 
nych wystąpił do władz z prośbą o uzyskanie koncesji na budo- 
wę nowego mostu na kozłach; przybliżony koszt budowy wynie- 
sie około 7 tys. zł. Zastanawia fakt, że mimo nierentowności 
tego przedsiębiorstwa właściciel gruntów stara się o koncesję. 
Chodzi mu jednak o powiększenie przemiału we własnym mły- 
nie, leżącym obok tej drogi, z którego gospodarze, jadący do 
miasta inną drogą, nie chcą korzystać. Koszt budowy mostu 
zrównoważy się większymi obrotami w młynie. 
Włodawka była dawniej dość dużym miasteczkiem, znanym 
z jesiennych jarmarków na kożuchy. Jarmarki te, trwające po 
kilka tygodni, znane były szeroko, tak, że zjeżdżali się na nie 
nawet kupcy z głębi Rosji. Wyrób kożuchów i ich sprzedaż byly 
podstawą jej egzystencji. Prócz tego czerpała Włodawka pewne 
dochody od pędzących woly, leżała bowiem na granicy Ziem 
Wschodnich i Królestwa Kongresowego. T e żródła dochodów 
zapewnialy jej dość wysoki poziom gospodarczy. Z czasem wa- 
runki się zmieniły. Najpierw ustalo przepędzanie bydła, później, 
wraz z wybuchem wojnYJ ustały przyjazdy obcych kupców na 


, 


- 101 - 


jarmarki, a w 1915 r. całe miasteczko zostało spalone. Pożar ten 
był istotnym powodem upadku Włodawki. 
Nie została ona już nigdy przywrócona do stanu poprzed- 
niego. Nie sprzyjał bowiem rozwojowi obecnej wsi Włodawki 
brak stałego bezpośredniego połączenia z Włodawą. Z drugiej 
strony zaraz po wojnie powstały warunki dla rozwoju wsi To- 
maszówki, leżącej koło st. kol. Włodawa, gdyż hr. Tomasz Za- 
moyski rozparcelował tam swój majlltek, a działki nabyli Żydzi 
z Włodawki. 
Lepsze warunki komunikacyjne T omaszówki zdystansowały 
tradycje Włodawki. 
2. Poczta, telefoD, telegraf 
We Włodawie urzęduje Obwodowy Urząd Pocżtowo-Tele- 
komunikacyjny III klasy - Włodawa 1, a na stacji kolejowej Urząd 
Pocztowo-Telekomunikacyjny V klasy - Włodawa 2. 
Te dwa urzędy rozporządzają 14-toma skrzynkami poczto- 
wymi na terenie miasta Wlodawy i osady Tomaszówka. 
Przesyłki pocztowe z miasta przewożone są na stację kole- 
jową przy pomocy 1 furgonu pocztowego jednokonnego, który 
na tym odcinku kursuje 2 razy dziennie. Do taboru pocztowego 
należą jeszcze 2 rowery do rozwożenia depesz i przesyłek ekspre- 
sowych. 
Liczba aparatów telefonicznych w r. 1938 wynosiła we Wło- 
dawie 65 (w r. 1934 - 45 aparatów), a w Tomaszówce 12 (w r. 
1937 - 1 aparat). Telegraficznych aparatów każdy urząd ma po 
1"ym. Jeden aparat telefoniczny przypada więc na 139 miesz- 
kańców, a na 1000 mieszkańców 7,16 aparatów. 
Zestawienie ruchu pocztowego w r. 1937 przedstawiało się 
następująco: l. 
Rodzaj przesyłki 
Listy polecone . 
Listy wartościowe 
Paczki 
Przekazy 
Rozmowy telef. miejsc. 
Telegramy . 


oadane otrzymane 
. 18000 . 2495 
600 . 650 
4800 . . 12700 
. 14400 . . 16800 
10000 zamiejscowe 18000 
1800 


l Dane te nie uwzgl-:dniają podzi.łu na przeaylki krajowe i z.aranicKne.
		

/Wlodawa0059.djvu

			..\ 


- 102 - 


- 103 - 


Na ogół stwierdzić można, że ilość przesyłek otrzymanych 
przewyższa ilość nadanych. 
Personel pocztowy składa się z 9 urzędników i funkcjonar- 
juszów (technicy i listonosze). 
Włodawski urząd pocztowy obsługuje również inne miejsco- 
wości, leżące prawie wyłącznie na lewym brzegu Bugu w promie- 
niu do 10 km. 
Są to miejscowości następujące: Szpital oddalony o 1 km, 
Koszary 9 p.a.c. - 2 km, Suszno -3 km, Szuminka - 5 km 
Korolówka wieś - 4 km, Korolówka kolonia - 4 km, Adampol 
majątek - 8 km, Adampol folwark - 8 km, Włodawka - 2,5 
km, Orchówek - 2 km, Tarasinki -7 km, Okuninka wieś - 10 km, 
Okuninka kolonia-lO km, Adamki - 6 km, Dobropol - 5 km. 
C. KAPITALIZACJA I KREDYT 
Z przedsiębiorstw bankowych państwowych jest we Wło- 
dawie tylko Pocztowa Kasa Oszczędności. Poza tym istnieje 
jeszcze Komunalna Kasa Oszczędności Powiatu Włodawskiego. 
Innych instytucyj bankowych nie ma. 
Dawniej, od 1922 do 1932 r. istniał Żydowski Bank Spół- 
dzielczy dla drobnych handlarzy. Wysokość udziałów wynosiła 
40 zł, czlonków było około 300. Obroty sięgały 40 tys. zł. Przy- 
czyną upadku tej instytucji było raptowne wycofywanie kapitałów 
przez członków w okresie wybuchu kryzysu. Z tych samych 
przyczyn zlikwidowany został istniejący przez kilka lat Żydow- 
ski Bank Ku piec ki. 
Komunalna Kasa Oszczędności powstała w 1927 r. Posiada 
ona zastępstwo Banku Polskiego do inkasowania weksli. 
Do roku 1933 stan K.K.O. był dość ciężki, od tego jednak 
roku, chociaż powoli, ale stopniowo polepsza się, kładąc pewne 
podstawy pod dalszy jej rozwój. Ilustruje to ruch wkładów: 1 
Na dzień 1.1.1932 r. stan wkładów wynosił 67877.00 zł 
" " " 1933 " " ,,61475.00 " 
" " " 1934 " " ,,85304.00 " 
" " " 1935 " " ,,72926.00 " 
" " " 1936 " " ,,72564.00 " 
" " " 1937 " " ,,107562.00 " 
" ,,1.VII .1937 " " ,,142975.00 " 
1 Dane z akt K.K.O. pow. Włodawskiego 


Szczególnie duży wzrost zaznaczył się od 1935 r. 
Obrót kasowy K. K. O. w 1935 r. wynosił we Włodawie 
7461000.00 zł. 
Tempo kapitalizacji w ostatnich latach wzmogło się znacz- 
nie, jednakże udział ludności miasta we wkładach jest w dalszym 
ciągu mały, wynosi bowiem około 20 fJ /o wszystkich wkładów, w 
tym 12% to udziały chrześcijan, a 8°10 żydów. Pozostałą część 
wkladów stanowią wkłady ludności z powiatu, a w głównej mie- 
rze instytucyj publicznych. 
Wraz ze zwiększeniem się ilości wkładów wzrasta ilość 
i suma udzielanych pożyczek. 


Rok I II oś'; u

idooycb I Udzielono poiy- I Średoia auma 
pozyczek czek na sum«; pożyczki 
1934 86 35,644.00 414.50 
1935 201 40,826.00 203.20 
1936 278 68,422.00 246.10 



 


Zasilano tymi kredytami krótkoterminowymi przede wszyst- 
kim rolnictwo, dalej samorządy. Znacznie mniejsze sumy szły na 
handel, przemysł i rzemiosło. Najmniej otrzymali urzędnicy i wol- 
ne zawody. 
Zestawienie podziału kredytów K.K.O. na poszczególne ga- 
łęzie życia gospodarczego: 


Komu udzielono Rok 1932 Rok 1934 
Lp. kredytu Suma w zł I °/0 Suma wzł I °/0 
I Rolnictwo . . . 299 115.00 58.65 293418.00 55.03 
1. Rolnicy indywidualni 167763.00 32.89 159 777.00 29.96 
2. Spółdz. roln.-hand1. kred. 131 352.00 25.76 133641.00 25.07 
II Samorządy . . . . 72160.00 14.15 93 106.00 17.46 
III Gm.Kasy oszcz.-pożyczk. 1465.00 0.28 1 465.00 0.27 
IV Handel . . . . . 73152.00 14.35 76 390.00 14.33 
V Przem. rzem. i rękodz. 36 416.00 7.14 24385.00 4.57 
VI Inne . . . . . 27 793.00 5.43 44471.00 8.34 
Razem . . 510101.00 100.001533235.001100.00
		

/Wlodawa0060.djvu

			VI" Stosunki spoleczne 


l. Stan gospodarczy ludności 


Ludność Włodawy jest na ogół biedna. Dochody zarówno 
rzemieślników. stanowiących największy odsetek ludności. jak 
i rolników oraz kupców są naprawdę znikome. Klientelę bowiem 
tak rzemieślników jak i kupców stanowi w przeważającej więk- 
szości rzeczywiście uboga ludność wiejska. Zaopatruje się ona 
z konieczności w przedmioty najtańsze. nie dając dużych zarob- 
ków mieszczanom. Wśród mieszczan drobna zaledwie część ma 
zarobki większe. Są to przeważnie przemysłowcy i kilku więk- 
szych kupców. 
Stosunkowo dobrze przedstawia się położenie warstwy 
urzędniczej państwowej i samorządowej, gdyż koszty utrzymania 
we Włodowie są niższe niż w innych większych miastach, a po- 
bory tej warstwy takie same. Najlepiej sytuowane są jednak wolne 
zawody, ale osób uprawiających je jest bardzo mało. Oczywiście 
te dwie warstwy, stanowiące drobny odsetek ludności, nie mogą 
wpłynąć na podniesienie się ogólnego poziomu gospodarczego. 
Dochody poszczególnych grup trudno jest obliczyć nawet 
w przybliżeniu, zwłaszcza, że brak jest danych co do ilości czyn- 
nych pracowników danego zawodu. Nie pozwala. więc to na 
określenie ogólnego dochodu miasta. 
Koszty utrzymania rodzin robotniczych, włościańskich, naj- 
drobniejszych kupieckich są bardzo niskie. Wahają się od 40 zł 
w zwyż. Nie trzeba dodawać, że cały budżet domowy takiej 
rodziny idzie wyłącznie na życie. Bardzo często są to rodziny 
liczne, przeciętnie 6-cio osobowe, latwo więc zrozumieć jaki jest 
stan gospodarczy tej części ludności. 


- 104 - 


- 105 - 


ł. 


Budżety domowe rodzin pracowników umysłowych zamykają 
się średnio sumą 200 zł. Koszty utrzymania takiej rodziny wynoszą 
od ]20 do 150 zł. Pewność i stałość zarobków przyczynia się w 
znacznym stopniu do zapewnienia znośnej egzystencji tej grupy. 
2. Służba zdrowia 
Chorym we Włodawie przychodzi z pomocą: 7 lekarzy me- 
dycyny, 2 dentystów. 1 felczer, 2 położne, 1 lekarz domowy 
Ubezpieczalni Społecznej, Ośrodek Zdrowia, Szpital Wydziału 
Powiatowego. 
Jeśli chodzi o pomoc zwierzętom, to udzielają jej dwaj 
lekarze weterynarii. 
Z pośród lekarzy jest 6-ciu chrześcijan, a tylko 1 żyd; 
z dentystów 1 chrześcijanin i 1 żyd, natomiast położne i jeden 
felczer są żydami. Wśród lekarzy weterynarii 1 jest chrześcijanin 
i 1 żyd. Na ogólną więc liczbę 14 osób, pracujących w tej dzie- 
dzinie 9 jest chrześcijanami a 5 żydami. Stosunek procentowy 
wyraża się liczbą 64,4 % chrześcijan i 35,6°/ 0 żydów. 
Żywą działalność rozwija Ośrodek Zdrowia 1. Jest on wła- 
snością Wydziału Powiatowego Ośrodka i podlega jego nadzorowi 
finansowemu (zatwierdzenie budżetu). Na utrzymanie Ośrodka 
łożą: Wydział Powiatowy, Zarząd Miejski i Ubezpieczalnia Spo- 
łeczna. Małe wprawdzie sumy, jednak daje dochód z Dni Prze" 
ciwgruźliczych i wpisowe w wysokości 1,50 zł od pacjenta mo- 
gącego płacić. 
Ośrodek Zdrowia otrzymuje poradnie: przeciwgruźliczą, 
przeciwjagliczą, przeciwweneryczną i Stację Opieki nad Matką 
Dzieckiem. 
Działalność Ośrodka idzie przede wszystkim w kierunku 
zapobiegania przez uświadamianie, szczepienie przeciwdurowe, 
przeciw ospie; dalej przez wywiady. 
W Ośrodku Zdrowia zatrudnieni są 2 lekarze i 1 higie- 
nistka. Lokal Ośrodka mieści się w gmachu Zarządu Miejskiego. 
Przychodnia przeciwgruźlicza objęła ogółem w r. 1937 232 
osoby, w tym 201 z miasta. Chorych na gruźlicę we wszystkich 
postaciach było tylko 45 osób, w tym 18 kobiet, 17 mężczyzn i 10 


II 



 


l Dane z Ośrodka Zdrowia.
		

/Wlodawa0061.djvu

			- 106 - 


- 107 - 


dzieci do lat 15-tu. Wypadków śmierci 4. Przychodnia nie posiada 
aparatu odmowego. Prześwietlań dokonywać muszą chorzy pry- 
watnie na własny koszt u miejscowego lekarza w cenie 6,00 zł. 
Przychodnia przeciwweneryczna prowadzona jest w prywat- 
nym gabinecie lekarza powiatowego. W r. 1937 udzielono 764 
porady. Chorych było 25 osób, większość kobiet. 
Chorych na jaglicę przewinęło się 277, podejrzanych 101; 
udzielono 4451 porad. Często stosowane są, szczególnie jeśli 
chodzi o jaglicę, odwiedziny domowe przez higienistkę, w celu 
badania warunków domowych i stosowania małych zabiegów. 
W tej dziedzinie dużo robi się przez pogadanki, druki, broszury. 
Higiena szkolna prowadzona jest przez higienistkę z Ośrodka 
na terenie miasta i powiatu w promieniu 14 km. Bada ona hi- 
gienę osobistą dzieci raz na 2 miesiące (teoretycznie). Dzieci 
wątłe odsyłane są do poszczególnych poradni Ośrodka. Na ogół 
stan czystości dzieci jest niezadawalający. Np. na 354 dzieci zba- 
danych, czystych było 100 chłopców i 133 dziewczynek, brudnych 
było 64 chłopców i 57 dziewczynek. Na wywiadówkach prowadzone 
są pogadanki z rodzicami o higienie domu, dzieci. 
Ośrodek utrzymuje jeszcze Stację Opieki nad Matką 
i Dzieckiem. Praca w niej polega na uświadamianiu matek, jak 
wychowywać i karmić niemowlęta. Dzieci do 12-tu miesięcy ba- 
dane są co tydzień lub dwa tygodnie. W 1937 r. opiekę rozto- 
czył Ośrodek nad 167 dziećmi. Porad udzielono 49l. Smiertelność 
jest mała - 5 dzieci. 
Szpital Wydziału Powiatowego we Włodowie założony zo- 
stał w 1921/22 r. Dawniej, do 12. XI. 1934 r., mieścił się w budynku 
obecnego Zarządu Miejskiego, następnie przeniesiony został do 
budynków po Szkole Rzemiosł Sejmiku Włodawskiego. Zajmuje 
4 budynki: 2 dla chorych i 2 gospodarcze. Personel szpi- 
talny składa się z 1 lekarza, 3 położnych, 1 gospodyni i 10 
osób personelu niższego. Utrzymywany jest przez Wydział Po- 
wiatowy. Działalnością swą obejmuje Włodowski Okręg Szpitalny 
- pokrywający się z obszarem powiatu.Leczeni są jednak chorzy 
i z poza tego Okręgu Szpitalnego, z powiatów: brzeskiego, lubo- 
melskiego, czasami nawet chełmskiego. 


Przeciętna frekwencja wynosi około 45 osób dziennie. Dzien- 
na opłata dla okręgu własnego 3,00 zł na oddziale wewnętrznym, 
położniczym i ginekologicznym, 3,60 zł na oddziale chirurgicz- 
nym i 1 zł na zakaźnym. Dla okręgów obcych ceny wynoszą 
odpowiednio 3,50, 4,00 i 3,00 zł. Koszty leczenia pokrywa 
Ubezpieczalnia Społeczna w Lublinie, bądź w Brześciu, Zarządy 
Gmin i chorzy. Ubezpieczalnia Społeczna w Lublinie płaci 85 % 
stawki dla okręgu własnego, uzupełniające 150/0 płaci odnośny 
Zarząd Gminny. Ubezpieczalnia Społeczna w Brześciu płaci całe 
1000/ 0 stawki dla powiatów obcych. 
W śród chorych przeważają chorzy chirurgiczni. W porów- 
naniu z latami poprzednimi frekwencja wzrasta, gdyż szpital roz- 
budowuje się i powiększają się urządzenia techniczne (brak jeszcze 
aparatu Rentgena). Powodem tego nie jest zwiększająca się cho- 
robowość, lecz wzrost zrozumienia potrzeby istnienia i korzysta- 
nia z takiego zakładu. Powstające wypadki chorób zakaźnych 
unieszkodliwia się szybko energiczną działalnością władz sani- 
tarnych. 
W szpitalu chorych z miasta jest bardzo mały odsetek, 
przeciętnie 2-3 % . Chorzy z miasta korzystają z Ośrodka Zdro- 
wia, lekarza domowego Ubezpieczalni Społecznej, lekarzy pry- 
watnych. Do tego dochodzi jeszcze ten powód, że miasto nie 
udziela żadnych subwencyj na Szpital, ani tez nie realizuje szybko 
naleźności. 


3. Opieka społeczna 
Miasto Wlodawa podzielone jest na 4 obwody opieki spo- 
lecznej z 1 opiekunem w każdym obwodzie. Prócz tego przy 
Zarządzie Miejskim istnieje Komisja Opieki Społecznej. Dyspo- 
nuje ona kredytami przewidzianymi na ten cel w budżetach mia- 
sta. W poszczególnych latach były one następujące: 
Rok 1928/29. . 11.423 zł Rok 1933/34. . 6.678 zł 
" 1929/30. . 21.572" JJ 1934/35. . 8.579 JJ 
" 1930/31. . 22.813 " " 1935/36. . 8.215 JJ 
1931/32. . 6.625" " 1936/37. 10.554 " 
JJ 1932/33. . 7.442 JJ
		

/Wlodawa0062.djvu

			- 108- 


- 109 - 


W ostatnim roku podzielono całą sumę na: 
1. Opieka nad dziećmi, młodz. i macierzyństwem 
a. utrzymanie sierot 3.000 zł. 
b. zwrot kosztów opieki nad nieletn. innym 
zw. komunaIn. 3.000 zł. 
2. Opieka nad dorosłymi 
3. Pomoc dla bezrobotn. i pośredn. pracy 


6.000 zł 


jednak warunki pracy - praca sezonowa - nie dają im moino- 
ści nabycia praw do świadczeń na wypadek jej braku. 
Tymi najbiedniejszymi, a nie wspomaganymi przez Fundusz 
Pracy, opiekuje się Pomoc Zimowa. Akcją pomocową objętych 
jest 150 rodzin, co wynosi około 7 0 10 wszystkich rodzin. 
Warunki pracy i płacy robotników, a nawet pracowników 
umysłowych nie są oparte o obowiązujące przepisy. Fakty nie 
ubezpieczenia pracowników są we Włodawie bardzo cztiste. Pra- 
codawcy prywatni, przeważnie żydzi, za pracę 8-10 godz. płacą 
po 2 zł, a często i mniej. Robotnika, który żąda ubezpieczenia, 
albo nie przyjmuje się do pracy, albo go się zwalnia. Większość 
przedsiębiorców sezonowych prywatnych, z powodu braku kon- 
troli, bagatelizuje sprawę ubezpieczenia pracowników. Zdarzają 
się wypadki, że robotnicy, którzy pracowali po 250 dni pracy 
w roku u 3 lub 4 pracodawców, z powodu nie ubezpieczenia 
pozostają na zimę bez środków do życia. 
Przyczyni się do tego stanu fakt, że ogół robotników jest 
bardzo mało uświadomiony, nie zna ani swoich praw, ani obo- 
wiązków pracodawcy. 
4. Warunki mieszkaniowe 
Na ogół we Włodawie daje się odczuwać brak mieszkań, 
a znaczna część istniejących pozostawia wiele do życzenia. Świa- 
tło elektryczne znajduje się w nielicznych mieszkaniach (15 %), 
a zaledwie 2 do 3 domów mieszkalnych ma wewnętrzną kanali- 
zację. 
Liczba nieruchomości mieszkalnych wynosila w styczniu 
1938 r. - 880 1 . 
Zarząd miejski podaje, że w 1937 r. było: 
domów mieszkalnych 852 
śmietników 660 
ustępów 592 
Ponieważ spis ludności z 1931 r. nie ujmuje osobno Wlo- 
dawy, tylko łącznie podaje liczby, dotyczące wszystkich trzech 


4.220 " 
334 " 
10.554 zl 


Z instytucyj pry
atnych działa Stowarzyszenie Opieki nad 
Dziećmi i Sierotami Zydowskimi, założone w 1921 r. Opiekuje 
się ono około 40 dziećmi najbiedniejszymi w wieku od 7-15 
lat. Ochronka mieści się w domu Zarządu Gminy Wyznaniowej 
Żydowskiej i prowadzona jest przez nauczycielkę. Fundusze swe 
czerpie z Gminy Żydowskiej, częściowo Zarządu Miejskiego Wy- 
działu Powiatowego i z Centrali Warszawskiej, a przede wszystkim 
z ofiar. 
Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet utrzymuje także Przed- 
szkole dla najbiedniejszych dzieci włodawskich, prowadzone przez 
fachową nauczycielkę. Uczęszczają do niego dzieci chrześcijańskie. 
Innych zakładów opieki całkowitej ani dla starszych, ani 
dla dzieci i młodzieży nie ma. W zimie w r. 1936 powstał we Wło- 
dawie Komitet Pomocy Dzieciom i Młodzieży. Dostarczał on obia- 
dów dla 250 dzieci, w zimie zaś r. 1937 dostawało obiady 205 
dzieci. Fundusze otrzymywał z Komitetu Wojewódzkiego. Pracę 
swą i opiekę przy gotowaniu i wydawaniu obiadów dawała Ro- 
dzina Wojskowa, Rodzina Urzędnicza, Rodzina Policyjna i Z. P. 
O. K. W lecie w r. 1937 i 1938 prowadzone były półkolonie dla 
dzieci. W pierwszym roku korzystało z nich 116 dzieci, w dru- 
gim 87. Prowadził je Z. P. O. K.. Po tych dwóch latach istnieje 
tendencja do dalszego prowadzenia półkolonii. 
Sprawa bezrobocia przedstawia się formalnie, na papierze, 
względnie dobrze. Brani są bowiem pod uwagę bezrobotni zareje- 
strowani w Funduszu Pracy, a ilość ich we Włodawie jest znikoma. 
Liczba maksymalna dochodziła do 30. Nie odzwierciedla to jednak 
stanu faktycznego. We Włodawie jest dużo ludzi- cierpiących nędzę, 


1 Akta Zarządu Miejskiego.
		

/Wlodawa0063.djvu

			- 110 - 


- 111 - 
A mieszkań tych było w stosunku do osob: 
1-2 2-4 4-6 powyżej 6 osób 
1-0 izbowych 138 271 208 119 
2-u 298 333 43 X 
" 
3-y " 154 66 X X 
4-0 więcej 75 11 X X 
Razem 665 681 251 119 
39.1 °/0 40.1 °/0 14.8 °/0 6.0 °/0 


według liczby izb: 
736 mieszkań 42.9 °/0 
674 " 39.3 " 
220 " 12.8 " 
więcej 86 " 5.0 " 
Razem 1716 mieszkań 100.0 °/0 
Widzimy więc, ze mieszkania ciasne 1-0 i 2.u izbowe sta- 
nowią 82,2°/0 wszystkich mieszkań. Przeciętna liczba izb na miesz- 
kanie wynosi 1.8. 
Ludność zamieszkała w mieszkaniach: 
1-0 izbowych 3373 osób 39.6°/0 
2-u " 3457 ,,40,6°/0 
3-y " 1210 ,,14.20/0 
4-0 i więc ej 477 ,,' 5.6°10 
Razem 8517 osób 100.001 
W tych najmniejszych mieszkaniach. 1-0 i 2-u izbowych 
mieszka 80.2°/0 ludności, tak, że przeciętna liczba osób pn.ypa- 
dających na 1 izbę wynosi 2.7. 
Ludność zamieszkała w mieszkaniach o liczbie osób na izbę: 
1-2 2-4 4-6 powyżej 6 osób 
236 1052 1108 977 
956 2075 428 X 
657 553 X X 
i więce j 411 66 X X 
Razem 2260 3746 1536 977 
26.5 °/0 43.8 °/0 18.0 °/0 11.7°/0 


miast powiatu, przyjęto, że liczby procentowe odpowiadają także 
Wlodawie. 
Liczba mieszkań wynosila w 1931 r. - 1716 l; przy 8519 
mieszkańcach z tegoż roku na 1 mieszkanie przypadalo więc 4.9 
mieszkańców. 
Podział mieszkań 
1 izba 
2 izby 
3 " 
4 " 


1-0 izbowych 
2-u 
3-y 
4-0 


" 


Na poszczególne mieszkania przypada więc: jednoizbowe 
4.6; dwuizbowe - 5.1; trzyizbowe - 5.5; na cztero i więcej 
też 5.5 osób. 
Wysokość czynszu mieszkaniowego jest rozna, w zale- 
żności od wielkości, a przede wszystkim od tego jak dawno dom 
jest wybudowany. Domy stare bowiem są brudne, ciasne, prze- 
ważnie w CZCiści miasta gęsto zabudowanej, podczas gdy domy 
nowe są znacznie wygodniejsze i lepiej utrzymane. 
Przeciętna cena mieszkania jednoizbowego waha się w gra- 
nicach 4 do 15 zł miesięcznie, dwuizbowego 10 do 25 zł, trzy- 
izbowego 15 do 30 zł, a cztero i więcej izbowego od 25 nawet 
do 80 zł, chociaż tych naj droższych jest zaledwie kilka. Mie- 
szkań jednoizbowych jest za mało. 
Lepsze, a zarazem i droższe, mieszkania powstają w nowych 
domach. W ciągu 6-ciu lat po 1931 r. powstało we Włodawie 
104 l domów O 150 mieszkaniach i 475 izbach. Stąd widać, że 
są to przeważnie domy małe jedno lub dwu mieszkaniowe, ale 
przeciętna ilość izb na Jedno mies
kanie wynosi 3.2, a zatem są 
to mieszkania dość duże: 


" 


l Liczba ta została obliczona na podstawie następującej proporcji: li- 
czba mieszkań we Włodawie tak się ma do ilości mieszkań we wszystkich 
miastach powiatu włodawskiego, jak liczba mieszkańców Włodawy do liczby 
mieszkańców wszystkich tych miast X: 4811 = 8519: 23532. Dane ze spisu 
ludDości z 9.XII.1931 r. Błąd według opinii G.U.S. nie przekroczy 2 do 30/0- 


l Akta Zarządu Miejskiego.
		

/Wlodawa0064.djvu

			- 112 - 


- 113 - 


Szczegółowe zestawienie przedstawia się następująco t: 


l Akta Zarz
du Miejskiego. 


Według OpInII pracowników Zarządu Miejskiego, liczba do- 
mów murowanych wynosiła w r. 1938 około 120. Stanowi to 
blisko 18°/0 wszystkich domów mieszkalnych. Odsetek ten nie 
zmienia się w ostatnich latach. 
Widać więc, że wielką przewagę mają budynki drewniane. 
Jeżeli do tego dodamy jeszcze, że przy przeszlo polowfe wszyst- 
kich domów mamy zabudowania gospodarcze, stodoly, obory, ko- 
mórki także drewniane, to zobaczymy, że stosunek jednych do 
drugich zwiększa się znacznie na stronę budynków drewnianych. 
Obecnie Włodawa rozbudowuje się w kierunku zachodnim, 
obejmując Plac Musztry i północno-zachodnim, przechodząc na 
teren gminy Wlodawa. 
Sprawia to właścicielom dużo kłopotu, gdyż domy ich, leżą- 
ce w mieście, formalnie należą do gminy wiejskiej Włodawa 
z siedzibą we wsi Szumianka. 
Na rozbudowę miasta w kierunku wschodnim nie pozwalają 
rzeki Bug i Włodawka, a właściwie Wielki Staw Włodawski. Po- 
łudnie i południowy-wschod od miasta to moczary uniemożli- 
wiające rozbudowę miasta w tych kierunkach. 
Mimo tak niekorzystnego układu terenowego nie daje się 
jednak odczuwać brak ziemi pod budowę domów. Podzielone 
ostatnio grunty, uzyskane ze zniesienia slużebności, na działki 
budowlane zwiększają jeszcze możliwości rozbudowy. Budowa do- 
mów jednak nie bardzo się opłaca. Mieszkania są stosunkowo 
niedrogie, tak, że komorne nie daje właścicielowi większych zy- 
sków. Rozbudowa jest jednak konieczna, bo dobrych, czystych 
mieszkań jest we Włodawie brak. 
6. Przestępczość 
Według danych Sądu Grodzkiego we Włodawie przestęp- 
czość karno-sądowa przedstawia się następująco: 
W r. 1933 ogólna liczba przestępstw wynosiła 653, w 1935- 
497, a w 1937 - 299. 
Podział przestępstw z uwzględnieniem płci i wyznania prze- 
stępców, oraz rodzaje wymienionych kar dla r. 1937 przedstawia 
poniższa tabela: 


Ilość domów Ilość mieszkań 
. 
Rok ..c ..c v 
o ...c 


 
C'CS 
 .
 .
 .
 ogółem 
be 4) razem >. 
N C; ::I o ..... 
4) .... N M . 4) 
u 
 ....-4 "'=I" U 
1932 7 11 18 l I 3 11 I 13 , 28 
1933 1 9 10 1 3 6 3 13 
1934 1 10 11 - 2 6 6 14 
1935 - 12 12 - 4 3 10 17 
1936 3 24 27 2 15 10 10 37 
1937 6 20 26 - 11 17 13 41 
I - - 
Razem 18 86 104 4 38 53 55 150 


Mieszkania wlodawskie opalane są w 75 % drzewem, a tyl- 
ko 25 % węglem. Torf, jako materiał opałowy, nie ma wielkiego 
zastosowania, w mieście rzadko się go używa. 
Drzewo przywożone jest w największej części z Polesia, 
następnie ze wsi Wyryki. Jest to drzewo różne; przeważnie jednak 
sosnowe i brzozowe, spotyka się również olszowe, a nawet 
dębowe. 


5. Własność nieruchoma 
Wojna uczynila w zabudowaniach Włodawy znaczne spusto- 
szenia. Od pocisków artyleryjskich i ognia zniszczone zostalo 
314 miasta, za wyjątkiem wschodniej jego części. 
Wiele wysiłku kosztowała odbudowa, dokonywana przeważ- 
nie własnymi środkami właścicieli oraz przy pomocy Państwowe- 
go Biura Odbudowy we Włodawie, które dostarczało drzewa. 
Brak danych nie pozwala na przedstawienie rozwoju tego zja- 
wiska. 


MONOGRAFU 
TA WLODAWY 


8-
		

/Wlodawa0065.djvu

			:i fłt co lIS · 
 
't/) :0..0 :r
 
O bO


 
O::: O = "t; 
O 
CI 


I' 
t'I) 
0'\ 
- 



 
O 
O::: 


- 114 - 


o 

Q.
Q.
t:::.

Q.

 

_
_:::oo::::::O'\
_ 


N 
--- 
O 


o 
--- 
N 


0- 
r::-;::;I 


000-0 
--....----
 
-

- 

 


o 
1;;- 


o 
\nI 


1 I 


I I 


N 
I I M- 


I I I I I 


o 
--- 
- 


-o - 

;::;
I 


o 
-0__ 
I
oo.
 
- 



 
- 



 t'I) 
--- --- 
_'"=S" 
- 


o _ O 
.11;:;-11=1;::;11 


N 
--- 
O 


o I' 0--11')0 

 I 
 I V;-N""\O"g-;::; 1 I 


o 
--- 
- 


N 
O- 


o 
--- 
- 


< 

 
E-< 
t/) 
o.. 
t:J' 
E-< 
U) 
tIJ 
N 
O::: 

 

 
< 
N 
CI 
O 
O::: 


- 
--- 

 


\D 
II') \O '"=S" 
- --- M" 

 "<:t' II') 
II') N 


- 
--- 
N 


I I 


I 1 


- 

 


t'I) 
 
 
--- --- - 

N _ 
'1'1 
 
\O 
N 
- 
{O 
- 


N t'I) 
- --- 
ON 


I I 



 
- 


o 
II') N _ 
N;::; 
 
- 


I I 


- 
M- 


ł""" 
ON - 
- --- t=:: 
-
 N 
N _ 
00 
N - 
I 
 
 
N _ 


.u 
-rn 
O 
C 

 
>. 
.N 


- 115 - 


Skazani odbywają swe kary w Więzieniu Karno-Sledczym 
w Chełmie. 
Ponadto kilkunastu nie letnich dokonało drobnych prze- 
stępstw, przeważnie kradzieży. Oddano ich pod nadzór domowy. 


N 
- 
- 
- 

 


o 

 


Przestępczość karno-administracyjna: 


.
 I i! o - 

 f ;::;10\1 
t:J't!
 
O::: .
 N 
< 
 G)' I 

t:3
 
O 
Z >->. o 
 
O 
-
 I 
 
N 6i - - 
c: 
tIJ 
 
SS 
 
>- 
 

 < 
łoi 
G)' 

 


.N 
 o N O o o o 
.0' _ I ;::; I 
;::; I N- N I ;::; 
tIJ 
 I 
_ tIG 

; 11111al
111 
Z tIJ 
N 
 
>- f 

 Q.. 
EołJ 00_0_11')011')0__ 

 ..= ;n ;:;- \O ;::; N"" V;- 
 
 \O" 
 0- 
I O::: ... 


..o 
lIS Q) 
o .c ::I 
 
...c: lIS ba .. 
g 
 
 .- 
.. 'O 
 

 lIS .r :
 ł ; .
 

] .
 E 
 
 .u 
::I E .. 
 N O .
.
.. ::I 
.- E 
 .
 :g .- :[ 1 .
.
 
! 
 
 
 
Q) Q) (,) ...... N"'C N rn ba ... 

 E..o 
 -
 E .
 g 
 f "'C 
 Q) o "'C.
 
"'C ::I ..... 
 ::1'0 Q) bO lIS ::I 
lIS 
 
 .c 
 lIS 
 Q) ..c (,) - .... Q) c 
- o łoi o o 
 (,) .- ::I N Q).8 
 c Q) .- s 

"'C 
 ..c 
 
.... ot; N 
 o -.......... >..... łoi N 
.. bO.N .. !! N 
 Q) c 
 c.
 
 lIS 


 
IISQ)G)'..."'C;>Q)(,)Q) E-o...... 
.u .u .
 .
 .(3 
.N ot; 1 o t; .
 
 t!.g f.g S.2 
Q) Q) 
 >. Q) .
 11 Q) >. 
 
..c"'C E - lIS ""'C E Q) u 

 
 Q) .N 
 C 
 
 
 rn Ul lIS lIS "'C C 
Q.. Q.. .....J ::J Q.. N 
 Q.. Q.. ::J O Z Z ::J O": 


ROK 1937 


t'I) 
--- 
t'I) 
- 


.... 
Q) 
:E 
o 

 
::I 

 
.;a 

 
o 

 
lIS 
.s 

 
r:i 
łoi 
>. 
N 
(,) 
.N 
. Q)" 

E 
Q)" 
>'..0 

 łoi 
lIS (,) 

= 
"'C o 
o 
 
lIS 
o "'C 
C o 
.2 .. 

 ::I 


 
::J 
 
(,) 
00= 


 
-o 
...... 
rn .. 
.; lIS 
>.ba 
"'C lIS 


 
Q) 
0::::> 


Typowy rodzaj 
wykroczeń 


. 
Q) 
 
.s .: 
>'..J:: 

 (,) 
:
 
 
.£ 
 
- 
 


Grzywna 


. 
o 

 
'C .
"'C CO" 
lIS C lIS 
 
"'C lIS Co 
.
 
 >'"'C 
'U f 
 : 
.
.
 f G)' 
=
 
 bO 


Areszt 


- 
N 
o 
II') 
"'CI 
o
 



N 
c 
00 
"II') 


ci "'C 
"'C co. 
o C N 
oba 0"'C 
"'C 
 ..
 


N 
00 
"'C_ 


- 
- 
I' 


Sanitarne 
Drogowe 
Broń 
Alkoholowe 
Z ust. o powsz. 
obow. wojsk. 
Z prawa o wy- 
kroczeniach 


72 


117 116 
45 45 


l 


164 153 10 


l 


Z ust. o szkod- 
nictwie poln. i1eśn. 
Z pr. przemysł. 4 
Różne 220 


4 
177 23 


20 


l 
20 


E 
Q) 
N 
lIS 
o:: 


550 495 34 


21 


Razem 


72 


28 


I I I 
>'0:0 
...... J4 tIG:; 

 >. o
 

 
 o.... 

 o "'C _
 
o bO lIS o 
t; Q).c == 
o 
 
.Q)" 
0-..(,) C 


21 
8 


7 


30 


l 
40 


100 


Liczba doniesień karnych: 550, liczba spraw zakończonych 
uniewinnieniem, wzgI. umorzeniem: 108, liczba spraw niezalat- 
wianych 10. 
Rozpatrując przestępczość karno-administracyjną, gdyż tylko 
ta odnosi się wyłącznie do miasta (sądowo-karna obejmuje cal- 
kowitą działalność sądu), możemy obliczyć procentowy stosunek 
ilości wykroczeń do liczby mieszkańców.
		

/Wlodawa0066.djvu

			- 116 - 


Rok 
1933 
1934 
1935 
1936 
1937 


Ilość mieszkańców 


Ilość wykrocz. 
347 
241 
329 
341 
550 


8511 
8649 
8725 
8809 
9084 


0/O wykr. 
4.0° /0 
2.6% 
3.8 % 
3.9°/ 0 
6.5% 


VII. Udział czynników administracyjnych 
w życiu gospodarczym 
l. Gospodarka miejska 
Chwila odzyskania niepodległości zastała Włodawę w opła- 
kanym stanie. Nad jego poprawą pracują władze miejskie. 
Z zamknięć budżetowych widać, iż, poza opędzaniem wydatków 
związanych z normalnym wykonywaniem zadań, duże sumy łoży 
się na inwestycje. 
Zestawienie tych inwestycyj, dokonanych przez Zarząd 
Miejski m. Włodawy w latach 1918 - 1936, przedstawia się na- 
stępująco: 


Wyraźny wzrost ilości wykroczeń w 1937 można tłumaczyć 
większą dokładnością organów policyjnych w dokonywaniu do- 
piesień. 


I · o . co 
.9..w 
 Wydatki Pokrycie z: 'a 
4) 
.-.
.
 N 
Rodzaj 

a::1. O>. = 
. . .g ::. 
Rozmiar 5 :::. 
 ""; co co 4)CO
 o u 
inwestycji ... r::: . ... N- r::: 
>. 
Ó. +' 

 +'N +' 'S:: ...5co
 o 4) u a::1..... =ti 

ti.B N.... N 4) '0 E "'C 

:a .

 E 
4) 
en u en+, o 
 
..J o 4) N O O O CIS bO=>. 0'0 = O O 4) 

 
 en 
..c 
E O en 
 "'C"'C..c a::1.a::1.r::: e::: .9 
l Łaźnia 1433 m 3 36580 17910 21890 39800 39800 - 1925 
2 SzkołaNr1,2 8932 m 3 295600 105000 195000 300000 209339 90661 1925 
3 Szkoła Nr 3 3542 m 3 72620 26100 48650 74750 53750 21000 1936 
4 Rzeźnia 3858 m 3 200800 62790 146510 209300 77425 131875 1931 
5 Targowica 11282 m 3 14500 3125 9375 12500 12500 - 1929 
6 Sklepy 
miejskie 887 m 3 24060 8180 15340 23520 23520 - 1924 
7 Studnie 6" .80m gł. 28700 10570 15858 26428 4428 22000 1936 
8 Bruki 
i chodniki 27917 m 2 93083 15704 56493 72197 72197 - 1936 
- - -- - - -- 
765943 249379 509116 758495 492959 265536 - 
I I 


Widać z niego. że troskę swą rozciągnął Zarząd Miejski 
na wszystkie prawie działy gospodarki miejskiej. 


- 117-
		

/Wlodawa0067.djvu

			3001-,/s. 
290 fys. 
260t,/5. 
24 O l'"ys 
2!20t y s. _ \....= 
t'ł 
200 f)' 5' a 
CJ 
1B0tys. C) , 
C) f\j 

 8 
160 tfS. _ 
 (\: 
, 
 
"'10 '}/5. C\J 
" C\] 
"- 
120 rys. - 
 .
 
,. 
< 
'1ootys ,f t) ,
 
", 

 Cb 
80 t ys 
 
 


201y5. 


- 118 - 


Zesla w/en/e sum 
wf.jdanljch na 
poszczególne inwestljcje 
\IV latach 19/8-1936 



 
N 

 
f\: 
R 
I 
te; 

 

 

 
a 

 
Uj 


ł 
.39.6%: 278%. 9.8% 95% 
.'
., ,1,"1':-1',' .tiIIIIi. '..'" 


'" 

 

 

 
I 
....... 

 
{3 

 
<:j 
....... 
" 

 
cts 


'" 
F\1 
C) 

 C) 
f\J -t . lrJ 
CJ 
 
 
 

 
 I C5 
9) 
 .
 () 
ł'f'j 
 
 
 
, '\l .
 
 
.
 I 2 
,t::: .
 , ft) 
N '5 
 .
 

 
 
 
 

 n . 
 
 
 
: 
n
n- , 


52%. 


35% 


16% 


3.2% 


1.',- 


- 119 - 


. 


Na uwagę zasługuje pozycja 2-ga i 3-cia. Kosztem 374750 zł 
zostały wybudowane dwa gmachy szkolne. W pierwszym, przy 
ul. Piłsudskiego, mieszczą się dwie szkoły powszechne Nr. 1 i 2. 
Szkoła Nr. 3 mieści się zaś w drugim, na Placu Musztry. Wy- 
datki na budowę tych szkół stanowią prawie połowę ogólnej 
sumy wydanej na inwestycje, bo 49,4%. Są to jednak budynki 
imponujące, z których nie tylko Włodawa może być dumna. 
Następną co do wielkości inwestycją jest rzeźnia miejska. 
Budowa jej pochłonęła 27,6°/ 0 wszystkich sum inwestycyjnych. 
Rzeźnia wyposażona jest obecnie we wszystkie nowoczesne urzą- 
dzenia techniczne. Czynności uboju i oprawiania sztuk dokonują 
sami rzeźnicy. Kierownictwo spoczywa w rękach miejskiego le- 
karza weterynarii. Na stałe zatrudniony jest jeszcze dozorca. 
Ubój dokonywany jest dwoma sposobami: mechanicznym 
i rytualnym i w zależności od niego pobierane są różne opłaty: 


Rodzaj uboju 


Bydło 


Cielęta I 


Owce 


T rzoda I 


rogate I . 
Mechaniczny 6.00 zł 1.50 zł 0.80 zł 5.00-7.00 zł 
I Rytualny 9.00 " 2.00 " 1.20 " - 


Ubój mechaniczny wprowadzony został w 1937 r. Ustalono 
wtedy kontyngent roczny dla uboju rytualnego w wysokości 
33000 kg żywca, bydła rogatego i cielęciny. W drugim kwartale 
tegoż roku zmniejszono kontyngent do 8800 kg. 
Ubój od r. 1931 do r. 1936 wynosił stale rocznie l około 
1000 krów i wołów, 360 jałówek, 550 cieląt, 3000 owiec; świń 
do 1934 r. 700 szt. rocznie, a następnie do 1937 r. około 1300 
szt. W r. 1937 mechanicznym sposobem ubito: 400 krów, 75 ja- 
łówek, 800 cieląt, 750 owiec; sposobem rytualnym dokonano 
uboju: 250 szt. krów, 75 jałówek, 500 cieląt i 200 szt. owiec. 
Do r. 1937 połowę tego uboju wysłano do Warszawy. Wy- 
wóz nie obejmował jedynie świń. Ale nie dostawiano do stolicy 


1 Dane od kierownika Rzeźni Miejskiej.
		

/Wlodawa0068.djvu

			-120- 


- 121 


całych sztuk, lecz tylko zady, natomiast przody spożywane byly na 
miejscu przez ludność żydowską. Wskutek ograniczenia uboju 
rytualnego Włodawa wywozi obecnie tylko około 300 cieląt rocz- 
nie. Przyczyna spadku tkwi w tym, że wywóz mięsa z uboju me- 
chanicznego nie opłaca się dla handlarzy miejscowych, bo muszą 
oni oddawać mięso z całej sztuki po jednakowej cenie, gdy po- 
przednio mięso zadnie sprzedawano taniej, uzyskując wyrównanie 
z cen przodów, które spożywała na miejscu ludność żydowska 
jako rytualne. 
Do 1 kwietnia 1937 r. rzeźnia była wydzierżawiona. Czynsz 
dzierżawny wynosił 2150 zł, następnie 2000 zł, a ostatnio 1700 zł. 
Obecnie sam Zarząd Miejski prowadzi to przedsiębiorstwo. 
Skóry ze zwierząt bitych w rzeźni zabierał częściowo dzier- 
żawca solarni przy rzeźni miejskiej, a częściowo zabierali hand- 
larze skór. Odpadki, jak rogi, kopyta marnują się. Podobno 
"nie opłaca" się zbierać i odsyłać do odpowiednich zakładów 
dla wykorzystania. 
Łaźnia, wybudowana kosztem 39800 zł, jest wydzierżawiona 
firmie żydowskiej za opłatą 750 zł rocznie. Uczęszczana jest wy- 
łącznie przez żydów. Posiada 10 wanien, salę ogólną i tzw. myk- 
wę rytualną. Cena użycia wanny 1 zł, sali ogólnej 50 gr, mykwy 
50 gr, ale niektórzy płacą nawet 2 zł. Często stosowane są 
ustępstwa dla biednych. Ogólny stan łaźni pod wzglądem czy- 
stości i wyglądu estetycznego pozostawia wiele do życzenia. 
Targowica miejska położona była dawniej na Placu Muszt- 
ry, ale w związku z rozbudową miasta na tych terenach zosłała 
przeniesiona na plac leżący naprzeciw szpitala. Powierzchnia jej 
zajmuje 11282 m 2 . 
Na podstawie umowy dzierżawnej, zawartej w r. 1930 na 
lat 5, część czynszu obowiązany był dzierżawca płacić gotów- 
ką (650 zł mies.) do kasy Zarządu Miejskiego, a część (475 zł 
mies.) wkładać w jej urządzenie. 
Wskutek przeniesienia targowicy i interwencji władz umo- 
wa została dwukrotnie zmieniana. Zmienione zostały również czyn- 


sze, tak, że z 1125 zł miesięcznie spadły do sumy 133 zł. Ta 
mała dochodowość nie pozwala na przeprowadzanie inwestycyj. 
Są one jednakże bardzo potrzebne, targowica bowiem posiada 
jedynie ogrodzenie z szyn wąskotorowych. Braki w urządzeniach 
Zarząd Miejski stara się usunąć, projektując w najbliższym czasie 
wybrukowanie jej, co wpłynie przede wszystkim na zwiększenie 
targów, a przez to wzrośnie dochodowość, gdyż dzisiejszy stan 
targowicy niezabrukowanej, w porze deszczowej działa odstrasza- 
jąco na handlujących. 
Każdorazowa zmiana umowy ustalała nowe opłaty. Począt- 
kowo były następujące l: 
Od sztuk dużych (koni, bydła rogatego) 1.50 zł 
" owiec, kóz, cieląt, i źrebiąt . 0.90 " 
" świń 0.60 " 
" furmanek 2-konnych . 0.45 " 
" " l-konnych . 0.30 " 
Następnie zostały obniżone o l/S. Obecnie są następujące: 
Od konia . . . . . . . 0.30 zł 
" krowy, wołu . . 0.50 " 
" jałówki i świni do 80 kg . 0.40 " 
" świni ponad 80 kg . 0.50 " 
" cielęcia, owcy. . 0.20 . 
" prosięcia. . 0.15 " 
Obroty na targowicy są obecnie
bardzo małe. Według danych 
od dzierżawy targowicy w 1937 r. przewinęło się: 
koni 300 szt. świń do 80 kg. . 300 szt. 
krów . . 1000" prosiąt . 2000 " 
jałówek 50" owiec . . " 
świń ponad 80 kg 200" cieląt... 150 " 
Dawniej (1928 -1932) ruch był znacznie większy. Ilość 
świń np. dochodziła do 4 tys. szt. Na stan obecny wplywa przede 
wszystkim ogólny zastój gospodarczy, a także otwarcie w naj- 
bliższej okolicy gminnych targowic i spędu na stacji kolejowej 
Włodawa. 


1 Dane z Zarządu Miejskiego. 


l Akta Zarządu Miejskiego.
		

/Wlodawa0069.djvu

			Ponieważ miasto pozbawione jest wody zdatnej do pICIa, 
Zarząd Miejski, chcąc zapewnić mieszkańcom możność używania ta- 
kiej wody, a tym samym zapewnić ochronę przed chorobami 
epidemicznymi, wybudował kosztem 26428 zł kilkanaście studzien 
artezyjskich 6-cio calowych, głębokich średnio na 80 m. Studnie 
te mają ponadto wielkie znaczenie pod względem bezpieczeństwa 
przeciwpożarowego, jako źródła czerpania wody w dostatecznej 
ilości w razie wypadku. 
Dla podniesienia ruchu handlowego i ułatwienia prowadze- 
nia handlu, postawił Zarząd 
iejski na Rynku budynek drewnia- 
ny, mieszczący w sobie 37 sklepów. 
Lokale te wydzierżawione są przeważnie firmom żydowskim. 
Na 39 sklepów, licząc jeszcze l budkę i l kiosk, tylko z 4 ko- 
rzystają chrześcijanie. 
Jeden sklep płaci czynsz dzierżawny w wysokości 20 zł, 
30 sklepów po 12 zl, 6 sklepów po 8 zł, zaś budka i kiosk po 
5 zł miesięcznie. W sumie daje to 5256 zł rocznie. 
Przez wszystkie lata swojej dzialalności Zarząd Miejski bru- 
kuje ulice i układa chodniki. Jednak suma wydana na inwestycje 
drogowe stanowi zaledwie 9,5 0 / 0 ogólnej sumy wydanej na inwe- 
stycje. Przyczyną tego było istnienie innych potrzeb bardziej 
palących, a przede wszystkim budowa szkół. 
Na pokrycie wydatków związanych z normalnym wykony- 
waniem zadań i wykonaniem przedstawionych tu inwestycyj, 
czerpał Zarząd Miejski dochody ze źródeł 
wyczajnych i nadzwy- 
czajnych. 
Dochody i wydatki zawarte są w budżetach miasta od ro- 
ku 1927/28 i przedstawiają się następująco l: 
DOCHODY 
Rok 
1928/29 
1929/30 
1930/31 
1931/32 
1932/33 
1933/34 


zwyczajne 
134312 zł 
175296 " 
166190 .. 
137100 .. 
111347 
107055 .. 


l Akta Zarzł\du Miejskiego. 


- 122 - 


nadzwyczajne 
24980 zł 
10000 .. 
77806 " 
20539 " 


Rok 


1934/35 
1935/36 
1936/37 


WYDATKI 


Rok 
1928/29 
1929/30 
1930/31 
1931/32 
1932/33 
1933/34 
1934/35 
1935/36 
1936/37 


- 123 - 


zwyczajne 


ogółem 


nadzwyczajne 
- zł 
36398 " 
28912 .. 


125545 zł 
150803 fi 
123160 " 


125545 zł 
114404 ., 
94248 .. 


zwyczajne nadzwyczajne ogółem 
l £:8338 zł 31706 zł 160044 zł 
164242 " 27224 " 191467 .. 
158059 " 100106 .. 258167 " 
131689 .. 49494 " 181183 " 
115367 " 3568 " 118935 " 
108711 " 1311 " 110022 " 
137396 II 137396 " 
115759 " 52925 " 168685 " 
90961 " 32755 'o 123716 " 


Jak z powyższych zestawień widać, wszystkie lata zamykają 
się niedoborami: 
r. 1928/29 - 752 zł r. 1931/32 - 23543 zł r. 1934/35 - 11851 zł 
r. 1929/30 - 6171.. r. 1932/33 - 7588" r. 1935/36 - 17882 " 
r. 1930/31 - 14171 fi r. 1933/34 - 267" r. 1936/37 - 556" 
Stała nadwyżka wydatków nad dochodami doprowadziła 
z konieczności do zadłużenia, które wynosiło l: 


ogółem 
159292 zł 
185296 .. 
243996 .. 
157640 " 
111347 
107055 


w roku 


1928/29 
1929/30 
1930/31 
1931/32 
1932/33 
1933/34 
1934/35 
1935/36 
1936/37 


225064.57 zł 
270084.70 " 
343687.01 .. 
315994.14 " 
347525.94 " 
308458.31 " 
296352.67 n 
263099.16 " 
301606.57 " 


" " 


" " 


" 


" " 


" 


" 


" " 


" 'o 


l Akta Zarządu Miejskiego
		

/Wlodawa0070.djvu

			Zlółe 
2
tys. - 
------r----- --- Zeslawienie budżetów 
I I 
2¥0')'s. - r------1--- ___
--. 
! i I 
2201ys. _ 
______
_ --1-__ 
! I i " 
I . 
I ------
 ---1--- -
-- 
. I 
I ! 
 
/8olys. - t-- - -j--u--t---- n_ 
i ,ł .. .. .. ! l! I 
; --,:
if
'<ł
,:-- I - ---j , ------t------r , --- 
. II' " . 

!I---+-----
-

- - - i----- 
----- . 
t r I , I "\ . I 
, . 
\ I . '. 
r-----
 -----
--u-t -

 - '- -- - - f- -r::'-

t-- ---I 
I ! !' . i '1
 I 
. I I, ., \ , 

-----ł----- +-----.-- - - -,- - - - T - -- -
 -_ _ _!_ _ 
,
 
! ! I ! , . I I '4 
I · I I ! . . . 
f---ni n n-i ---n i-- --- t - - --t - -- -i- ----
 - - - i 
I I i I I . I ' , 
r--- -i ---- -.- ---- ' f - - - - f ' - -- -
-- - - - 
- ---! - ----ł 
. . I , . . I I ' 
! ! i ! ! ! 
 i ! 
t-----t----i-----r-----
-----
----
-----
----J 
. . . . I . I I , 
! ! I ! i ! i i i 
J-h-
- ---
- ---
 ---fn--I ----
---
---1 
. 
 P\j 
. 1:)). 


200 rys. 


/60 łys. 


/I;oly$. 


/20łyr. 


IOO/ys'. 


- 124 - 


- 125 - 


Stan długów miasta na dzień l. I. 1938 r. I 


- WydC/lld ot:tófem 
- Pochody 09dlim 
---- Wydo
;zwyaa/ne 
- - - - - Dochody zwyczajne 
- Medobory 


I. Długi długoterminowe 
a. Pożyczka BGK 
b. Pożyczka PBK 
c. Pożyczka TPBPSP 
d. Z Kom. Bud. Gimn. 
e. Zaległość do Szpitala 
f. Zaległość do ZUS 
g. Zaległość do b. Kasy Ch. 
II. D ł u g ikr ó t k o t e r m i n o we 
Razem 


71270.09 zł (na budowę rzeźni) 
20753.22 " ( " " II) 
10800.00 " (na budowę szkoły) 
5000.00 " ( " " ,,) 
10977.68 .. 
11895.82 " 
5294.86 .. 
33716.85 .. 
169708.52 zł 


Budżet miasta ulegał dużym wahaniom. Szczytow
m pun- 
ktem jest rok 1930/31. Jest to okres budowy rzeźni. Wydatki 
nadzwyczajne stanowiły wtedy 39 0 10 ogólnych wydatków. Naj- 
niższym jest zaś rok 1933/34, który w porównaniu z r. 1930/31 
wynosi zaledwie 42 %. 
Na okres czteroletni od 1937 do 1940 Zarząd Miejski pro- 
jektuje sfinansowanie następujących inwestycyj: 


Rodzaj projektowanej inwestycji I Ogólna suma 
wg kosztorysu 
Przebrukowanie jezdni 13 listopada 6900 zł. 
Wykonanie nowej ulicy do Szkoły Nr 3 26000 .. 
Zabrukowanie węzła przy ul. Wyrykowskiej 18000 " I 
Przebrukowanie Rynku 80000 " 
Budowa 6 studzien o napędzie ręcznym 9000 " 
Budowa stajni spędowej w rzeźni 20000 .. 
Budowa domu dla nauczycieli 40000 " 
Wybrukowanie targowicy 68000 " 
Budowa drogi dojazdowej do rzeźni 6000 " 
R a z e m 293900 zł. 


"o 


l Po akcji oddłużeniowej.
		

/Wlodawa0071.djvu

			- 126 - 


. W tym planie sprawy ulic i bruków pochłaniają połowę 
funduszów inwestycyjnych, a po doliczeniu jeszcze sum przezna- 
czonych na wybrukowanie targowicy i wybudowanie drogi dojaz- 
dowej do rzeźni osiągają przeszło 3/ 4 projektowanych sum. Po- 
zycje te mają swe uzasadnienie. 
Przebrukowanie jezdni ulicy 13-go listopada konieczne jest 
ze względów komunikacyjnych, jak również dla podniesienia stanu 
sanitarnego i estetycznego tego punktu w śródmieściu. 
Wykonanie ulicy do Szkoły Powszechnej Nr 3 na Placu Musztry 
ma duże znaczenie stanie się bowiem łącznikiem miasta ze szkołą 
powszechną i gimnazjum (gdyż obecnie nie ma do nich dostępu), 
wpłynie dodatnio na rozbudowę tej dzielnicy, jako jedynej 
w mieście, gdzie ruch budowlany z każdą chwilą wzrasta, oraz pod- 
niesie stan sanitarny i estetyczny całej dzielnicy. 
Dalej zabrukowanie węzła przy ul. Wyrykow
kiej jest rów- 
nież sprawą palącą, gdyż zbiegają się tutaj aż cztery ulice. Wy- 
magają tego względy gospodarcze, sanitarne i estetyczne. Po- 
dobnie przedstawia się sprawa przebrukowania Rynku, tym bar- 
dziej, że rynek w mieście, jako ośrodku handlowym, ma zasadni- 
cze znaczenie, przede wszystkim ze względu na ruch handlowy, 
który się przez to wzmoże. 
Dla zwiększenia ruchu w rzeźni miejskiej projektowana jest 
budowa stajni spędowej i drogi dojazdowej do rzeźni. 
Stajnia spędowa będzie przede wszystkim wypełnieniem 
przepisów weterynaryjnych o utrzymaniu rzeźni i miejsc uboju, 
a także umożliwi rzeźnikom w wielu wypadkach dostarczenie 
jednorazowo większej ilości sztuk do rzeźni i przetrzymanie tam 
zwierząt, przeznaczonych na ubój, do dnia następnego w razie 
niemozności wykonania uboju w tym samym dniu. 
Jeśli zaś chodzi o drogę dojazdową to jest ona bardzo po- 
trzebna, gdyż obecnie drogi do rzeźni w ogóle nie ma. Prowa- 
dzą tylko z miasta ścieżki dojazdowe, które w dniach niepogody 
stają się niemożliwymi do przebycia. T en stan obecny uchybia 
ogólnym przepisom, obowiązującym miasto, o utrzymaniu dróg. 
nie patrząc już na bezpieczeństwo. Ułatwienie dostępu do rzeźni. 


127 - 


t 


wpłynie na podniesienie jej dochodowości przez zwiększenie 
uboju. 
Zarząd Miejski projektował rownież wybudowanie domu dla 
nauczycieli. Wybudowany dom dostarczy nauczycielstwu wy- 
godnych pod względem mieszkaniowym lokali, oraz zapewni ren- 
towność i amortyzację włożonego kapitału. 
W planie tym przeznaczona jest jeszcze suma 9000 zł na 
budowę 6-ciu studzien wiekowych o napędzie ręcznym. Uzupeł- 
nić mają one istniejące źródła czerpania wody i zapewnić więk- 
sze bezpieczeństwo przeciwpożarowe. 
Takie zadania stoją przed Zarządem miejskim m. Wlodawy 
do spełnienia w latach 1937 - 40.
		

/Wlodawa0072.djvu

			- 129 - 


Jak wszędzie tak i we Włodawie najzamozme)szą grupę 
stanowią wolne zawody. Jest to jednak grupa nieliczna. Liczniej- 
szą, ale gorzej sytuowaną, jest grupa urzędników. One to wraz 
z wojskiem nadają ton życiu kulturalnemu miasta. 


2. Wpływ miasta na okolicę 
\ 


VIII. Syntetyczny obraz miasta i dynamika 
najistotniejszych zagadnień gospodarczych 


Włodawa, będąc stolicą powiatu włodawskiego, a leząc przy- 
tern na samej jego granicy, jak powiedziano, rozciąga swój wpływ 
nie tylko na powiat, ale i w znacznym stopniu na okolice, leżące 
po prawej stronie Bugu. 
Daje się to zaobserwować wyraźnie w dni targowe, gdy na 
znacznej ilości wozów można odczytać nazwy miejscowości, leżą- 
cych nie w powiecie włodawskim, a oddalonych o kilka, kilka- 
naście, a nawet kilkadziesiąt kilometrów od Włodawy. W pływ 
ten wywiera ona stale i potęguje go wraz z normalnym swym 
rozwojem. 
Prócz tego Włodawa, będąc siedzibą władz powiatowych, 
ściąga do siebie wszystkich interesantów z całego powiatu. 
T e związki gospodarcze i administracyjne utrudnia jednak 
słabo rozwinięta i w złym stanie znajdująca się sieć drogowa. 
Jeszcze gorzej przedstawia się sprawa komunikacji z prawym 
brzegiem Bugu, dlatego też promień zasięgu wpływów miasta 
nie jest równomierny. Po liniach dróg bitych wydłuża się do kil- 
kudziesięciu nawet km, a w kierunkach, pozbawionych bezpo- 
średnich połączeń. za pomocą choćby dróg gruntowych, skraca się 
do kilkunastu, a w niektórych porach roku do kilku kilometrów. 
Wpływ Włodawy, jako ośrodka administracyjnego, przyczy- 
nił się niewątpliwie do rozwoju Tomaszówki, osady przy st. kol. 
Włodawa, główną jednak przyczyną jej rozwoju były względy ko- 
munikacyjne i charakter letniskowy. Stacja kolejowa na miejscu, 
węzeł dróg bitych, bezpośrednie sąsiedztwo Bugu oraz dobre wa- 
runki klimatyczne sprawiły, ze osada w ostatnich latach rozwi- 
nęła się szybko. W Tomaszówce bowiem od r. 1930 do 1937 
ludność wzrosła dwukrotnie, do 3 tys. mieszkańców. 


l. Główne podstawy bytu gospodarczego ludności 
Z dokonanego przeglądu widać, ze ludność Włodawy utrzy- 
muje się przeważnie z rzemiosła, handlu, dalej rolnictwa. Przemysł 
wolne zawody i urzędnicy odgrywają mniejszą rolę. 
Najważniejszym źródłem utrzymania jest rzemiosło, za nim 
dopiero idzie handel, a następnie rolnictwo. Rzemiosło ma zna- 
czne możliwości rozwoju, dlatego też rola tego działu produkcji 
coraz bardziej wzrasta. Drugą gałęzią życia gospodarczego, wy- 
różniającą się aktywnością, jest handel. Te dwie dziedziny nadają 
Włodawie charakter ośrodka rzemieślniczo-handlowego. 
Natomiast rolnictwo jest coraz bardziej spychane na plan 
dalszy. Przyczyna tego tkwi w tym, że rolnictwo jest w mieście 
traktowane jako zajęcie gorszego gatunku. A przytem gospodar- 
stwa są w przygniatającej ilości drobne (do 5 ha jest 58°/0, a do 
10 ha - 87,2%), więc przy niskiej kulturze rolnej zbiory są nikłe, 
a co za tym idzie i małe dochody. Pomimo więc, że rolników 
jest we Włodawie stosunkowo dużo, nie odgrywają oni w mieście 
wielkiej roli gospodarczej. Ponadto znaczna ich część zmuszona 
jest zajmować się pracą dodatkową: furmaństwem, rękodzielnic- 
twem itp. zajęciami, aby zarobić na utrzymanie. 
Rentowniejsze już źródło utrzymania stanowi przemysł. 
Wprawdzie przemysłowców jest niewielu, ale ci, którzy są właś- 
cicielami większych przedsiębiorstw, finansowo stoją bardzo 
dobrze. Natomiast robotnicy mają normalne zarobki, specjalnie 
się nie wyróżniające. Dają one jednak możność spokojnej egzy- 
stencji. 


-128-
		

/Wlodawa0073.djvu

			- 130 


Nie istnienie więc zakładów przemysłowych, ale warunki 
przyrodnicze i komunikacyjne były główną przyczyną rozwoju 
Tomaszówki w tym okresie. W sezonie letnim napływa do nie j 
dużo letników, którzy zasilają finansowo mieszkańców. Powstało 
też w tym czasie dużo nowych budynków, które latem wynajmo- 
wane są licznym rzeszom letników. Oczywiście, że Włodawa jako 
miasto powiatowe ma tu też duzo do powiedzenia, dostarcza bo- 
wiem takze pewnej liczby letników. 
Wplyw Wlodawy rozciąga się również na inne dziedziny 
życia gospodarczego Tomaszówki, głównie zaś zaznaczył się przy 
tworzeniu stosunkowo licznych zakładów przemysłowych. 
Wzrost znaczenia i rozszerzenie wpływu miasta wytworzyło 
potrzebę założenia tu gimnazjum. Dawniej starsza młodzież z Wlo- 
dawy i z okolicznych miejscowości, chcąca dalej się uczyć, zmu- 
szona była wyjeżdzać do Chełma, Brześcia, Białej Podlaskiej lub 
innych miast, w których są szkoły średnie. Wprawdzie dzieci 
uczących się z powiatu nie jest dużo, tym nie mniej jednak, 
chociaż powoli, ale stale miasto wpływ swój rozszerza i w tej 
dziedzinie. Szczególnie dużo dzieci uczęszcza do gimnazjum z sa- 
mej Tomaszówki. 
Na rozwój znaczenia Włodawy wśród ludności nie tylko 
powiatu, ale i innych miejscowości w pobliżu niej leżących, ma 
znaczny wpływ istnienie szpitala, jak również obecność lekarzy 
medycyny i weterynarii. 
Reasumując to wszystko można powiedzieć, że Włodawa 
wywiera wpływ na powiat i okolicę w zakresie gospodarczym, 
administracyjnym, kulturalnym i oświatowym, oraz w zakresie 
usług. 
Z drugiej strony wieś okoliczna też oddziaływuje na miasto. 
We Włodawie, mimo że znaczny odsetek mieszkańców trudni 
się rolnictwem, produkcja miejska nie wystarcza na zaspokojenie 
potrzeb konsumcyjnych miasta. Poza tym wieś dostarcza miastu 
surowców roślinnych i hodowlanych, będących przedmiotem prze- 
robu i obrotów handlowych. I tu do powiedzenia mają właśnie 
miejscowości pobliskie, zasilające Wlodawę swoimi produktami. 



 . 


i 
j 


I . 


131 - 


Wiele przedsiębiorstw i zawodów (młyny, olejarnie, wielu 
lekarzy itp.) utrzymuje się w znacznej mierze, albo nawet wy- 
łącznie ze wsi. 
Na tym podłożu gospodarczym wytwarza się wzajemna za- 
leżność miasta i wsi. 


3. Tendencje rozwojowe życia gospodarczego miasta 
Bierność, która dawniej cechowała mieszkańców powiatu 
i miasta Włodawy, utrzymuje się i nadal. Miasto nie wykazuje 
wyraźniejszych momentów rozwojowych. 
Warunki naturalne nadają Wlodawie, obok rzemieślniczego, 
również charakter rolniczy. Należy w tym względzie rozróżnić 
miasto właściwe od reszty terenów administracyjnie do niego 
należących, które stwarzają ten właśnie charakter rolniczy. Kul- 
tura rolna jest we Włodawie bardzo niska, prowadzona jedynie 
w myśl tradycji, dużo do życzenia pozostawiającej. Małą wydaj- 
ność potęguje jeszcze fakt, że gospodarstwa te nie przekraczają 
często 5 ha 1. W samym mieście znajdują się przy domach pola, 
będące właściwie ogrodami nie zajmującymi nawet 1 ha. 
Biorąc pod uwagę wszystkie te okoliczności o nadzwyczaj- 
nych możliwościach rozwojowych rolnictwa włodawskiego trudno 
mówić. Do osiągnięcia właściwego poziomu można dojść przez 
poważne - jednak możliwe do zrealizowania - zmiany. 
Na plan pierwszy wysuwa się tu sprawa kształcenia mło- 
dzieży w szkołach rolniczych i na kursach przysposobienia rol- 
niczego. Zasadniczo chodzi o tę młodzież, która po skończeniu 
szkoły powszechnej nic nie robi 2. Na jej barkach leży obo- 
wiązek przekształcenia po macoszemu traktowanej ziemi na 
dobrze zagospodarowane ogrody czy pola. Ci, którym przy- 
padnie rządzenie i prowadzenia większegol gospodarstwa, po- 
winni korzystać z oświaty w szkołach, innym wystarczą wia- 
domości nabyte na kursach przysposobienia rolniczego, prowa- 
dzonych przez organizacje rolnicze i inne. A właśnie we Wło- 
dawie jest to znamienne, że żaden rolnik nie należy do ja- 


1 Patrz rozdz. Rolnictwo i ogrodownictwo, 
2 Patrz rozdz. Szkolnictwo. 


---ł.
		

/Wlodawa0074.djvu

			-132- 


- 133 - 


kiejkolwiek bądź organizacji zawodowej czy społecznej. Stan ten 
wymaga więc gruntownej zmiany. 
Gospodarstwa włodawskie potrzebują poważnych zasiłków 
kredytowych, potrzebnych na zainwestowanie ich. Chodzi o zakup 
odpowiedniego inwentarza, gdyż obecny pozostawia dużo do 
życzenia, o zasilenie ziemi nawozami sztucznymi itd. Podobnie 
ważną jest sprawa komasacji gruntów. 
Nad tym unosi się może naj poważniejszy problem podnie- 
sienia znaczenia pracy na roli do należnej godności. Ze zrozu- 
mieniem tego momentu łączą się bowiem prawie wszystkie wyżej 
przytoczone zagadnienia. 
Drobne gospodarstwa mają możność przejścia na warzywni- 
ctwo, dające duże dochody. Rynek miejski jest obecnie na tyle 
chłonny, że sama Włodawa zaspokoić go nie jest w stanie. Jednak 
po doprowadzeniu kultury rolnej do należytego poziomu, produkcja 
rolników mieszczan z pewnością wystarczyłaby na zaspokojenie 
potrzeb konsumcyjnych mieszkańców. A rolnicy-mieszczanie znaj- 
dują się o tyle w lepszych warunkach w stosunku do rolników 
ze wsi, że mają rynek zbytu na miejscu. 
W samym mieście na plan pierwszy wysuwa się sprawa 
rzemiosła. Ma ono obecnie najdogodniejsze warunki rozwoju. 
Ludność wiejska, bardzo poważny odbiorca wyrobów rzemieślni- 
czych, stale wzmacnia swoją pozycję klienta. Wieśniacy zaczy- 
nają nabierać coraz większego zaufania do wyrobów miejskich. 
I tu przychodzi Włodawie z pomocą okoliczność, że w promieniu 
kilkudziesięciu kilometrów od niej nie ma żadnego innego miasta, 
więc siłą rzeczy wszyscy zmuszeni są korzystać z Włodawy. 
Ten świeży, a poważny klient nie powinien stracić zaufania do 
miasta przez kupno tandety, której niestety, szczególnie w war- 
sztatach żydowskich, nie brak. 
Zwiększają się więc obroty przede wszystkim u szewców. 
Dotychczasowe postoły z łyka ustępują miejsca butom skórzanym. 
A także zamiast samodziałów używane są coraz częściej ubrania 
gotowe. Dziś nie wystarczają wieśniakowi sprzęty przez niego 
samego zmajstrowane. Dlatego też produkcja rzemieślnicza, roz- 
wijając, site nabiera w znacznym stopniu charakteru wiejskiego. 


I 
'oj 


Jeszcze większy rozwój rzemiosłu włodawskiemu zapewni 
powstanie we Włodawie zakładów przemysłowych, przewidzia- 
nych w koncepcji Centralnego Okręgu Przemysłowego l. Na- 
pływ robotników do miasta, podniesienie stanu gospodarczego 
małorolnych, zatrudnienie bezrobotnych - wsżystko to przyczyni 
się do wzrostu ilości nowych odbiorców wyrobów rzemieślniczych. 
Powiat włodawski zaliczony został do C.O.P., jako powiat 
rolniczy. Otwierają się więc we Włodawie możliwości rozwoju 
dla ptzemysłu spożywczego. W pierwszym rzędzie dla mły- 
nów włodawskich. A przy odpowiednim nakładzie pracy i kapi- 
tału mogą powstać jeszcze inne zakłady przemysłu spożywczego. 
Powiat włodawski, produkujący dużo ziemniaków, daje podstawy 
pod gorzelnictwo, płatkarnie, krochmalnie czy syropiarnie. 
Ale znacznie większe możliwości da utworzenie, według 
koncepcji C.O.P.. we Włodawie centrum drobnego przemysłu 
metalowego. Chodzi tu zapewne o wytwarzanie urządzeń domo- 
wych, okuć, może precyzyjniejszych narzędzi (np. wag) itp. 
Projektowane jest utworzenie przemysłu włókienniczego weł- 
nianego. 
Zastanawia jednak dlaczego takie nie lnianego i konopne- 
go. Przecież w powiecie włodawskim rozpowszechnione są lurowee 
włókiennicze, uprawiane w dość znacznych ilościach w postaci lnu 
i konopi. Wełna zaś występuje w powiecie dość słabo. Na 100 samo- 
dzielnych gospodarstw rolnych przypadało dziesięć lat temu. w roku 
1928 średnio 12.7 owiec, obecnie stan ten się zmieniJ. Należało 
by więc uwzględnić i te naturalne warunki powiatu. Jeśli jednak 
te ośrodki powstaną, to stworzą one możliwości dla handlu, zor- 
ganizowania skupu wełny z jednej strony, a z drugiej strony 
organizowania skupu lnu i konopi i odsylania ich do centrów 
przemysłu lnianego. 
Rozpatrując możliwości rozwojowe dla przemysłu, zastano- 
wić się musimy nad takimi zagadnieniami, jak siły robocze, środ- 


) 


l Artykuł z ..Gospodarki Zachodniej'" wyd. Areneja Zachód z dnia 
1.XII.1937 r. 



 --
		

/Wlodawa0075.djvu

			.c. 


- 135 - 


- 134 


Nasuwa się rówmez myśl o zuiytkowaniu wikliny, w którą 
obfituje powiat włodawski. Te względy, które nie pozwoliły roz- 
wijać się działowi koszykarskiemu w Szkole Rzemiosł Sejmiku 
Włodawskiego, nie są istotne. T en dział rzemiosła może dać utrzy- 
manie wielu ludziom. Rynkiem zbytu wyrobów koszykarskich nie 
będzie sama Włodawa, można liczyć także na eksport towaru 
na rynki zamiejscowe. 
W zrost miasta, jako ośrodka przemysłowego i rzemieślnicze- 
go, wpłynie dodatnio na szybki rozwój handlu, dając możność 
ekspansji polskich kupców w kierunku rynku włodawskiego. 
Na drodze do takiego rozwoju piętrzą się jednak przed 
Włodawą poważne trudności. 
Istniejące ośrodki przemysłowe i dyspozycyjne stwarzają 
pewną siłę ciążenia i wywołują zjawiska dalszej koncentracji. 
W zględy jednakże obronności kraju i dążenia do podniesienia 
życia gospodarczego na obszarze całego państwa, a zwłaszcza 
podciągnięcia gospodarczego i kulturalnego ziem leżących na 
wschód od Wisły zrobiły już swoje i przemysł zachęcony ulga- 
mi inwestycyjnymi i różnymi udogodnieniami zaczyna przenikać 
do tych obszarów dotychczas martwych gospodarczo. Pionierski 
charakter tej penetracji nastręcza jednakże dużo trudności, ze 
względu na brak koniecznych urządzeń gospodarczych, brak kwa- 
lifikowanych sił ludzkich, brak odpowiednich surowców, słabe 
źródła energetyczne itp., ale względy wyżej podane sprawiają, że 
poczynania te zostaną uwieńczone pomyślnymi rezultatami. Przy- 
czyni się do tego ekspansja centrów gospodarczych, zmierzająca 
w tym kierunku, oraz interwencja odpowiednich czynników. Nie 
ogranicza się ona bowiem do udzielania ulg inwestycyjnych, ale 
ułatwia pracę, rozbudowując sieć komunikacyjną, odpowiadającą 
przyszłym potrzebom, tj. potencjałowi gospodarczemu tych ziem. 
Ąkcja ta dała już pewne rezultaty. Tworzą się na wschód 
od Wisły nie tylko ośrodki produkcyjne, ale nawet dyspozycyjne. 
Jednym z takich ośrodków dyspozycyjnych jest Brześć n/Bugiem, 
pod którego wpływy wejdzie prawdopodobnie Włodawa, leżąca 
w niewielkiej od niego odległości. Powstający we Włodawie prze- 


ki napędowe i źródła surowcowe. Sił roboczych we Włodawie 
nie brak. Gorzej przedstawia się sprawa z fachowcami, tych nie 
ma duźo we Włodawie Środki napędowe to woda, drzewo i wę- 
giel. Woda, poruszająca dotychczas jeden młyn, może jeszcze uru- 
chomić inne zakłady. 
Dalszymi źródłami energetycznymi są drzewo i węgiel. Drze- 
wo w mniejszych zakładach, w większych musi być używany wę- 
giel. Utrudnione jest jednak dowożenie go ze stacji kolejowej od- 
ległej od miasta o 5 km. Linia kolejowa jest ważną nie tylko dla 
dowozu węgla, ale w ogóle dla dowozu i wywozu wszystkich to- 
warów. Dla zilustrowania jej znaczenia w warunkach włodawskich 
niech posłuży porównanie ze wspomnianą już T omaszówką. 
W 1900 r. została tu załozona "Nasycalnia Materiałów 
Drzewnych DOKP. Wilno". Wtedy powiat włodawski obfitował 
w drzewo i to wpłynęło na założenie zakładu. Później powstają 
w Tomaszówce 3 tartaki, jeden w 1918 r., drugi 1923, a trzeci 
1929, wszystkie dwugatrowe. I pomimo, że przecierają prawie 
wyłącznie drzewo z woj. lubelskiego, powstały przy stacji kole- 
jowej Włodawa. Jeden posiada bocznicę kolejową, a pozostałe 
dotykają bezpośrednio do terenów i torów kolejowych. Ta bez- 
pośredniość w korzystaniu z linii kolejowych usprawnia ładowa- 
nie, a przez to tańszym czyni materiał. 
Tych warunków brak Włodawie. 
Istniejące warunki pozwalają jednak na powstanie zakładów 
przemysłu drzewnego wyższego stopnia niż tartaki. Przemysł me- 
blarski ma możność rozwijania się zupełnie pomyślnie, biorąc pod 
uwagę przede wszystkim rynek wiejski. Daje to udogodnienie w 
tym względzie, że do wyrobu mebli wiejskich mniejszych trze- 
ba umiejętności, mniej pracowników dobrze wykwalifikowanych. 
Drzewo, jako surowiec, stworzyć może również papiernie, 
które potrzebują słabszych źródeł energii niż fabryki celulozy, 
mniej ludzi, mniej kapitału, a surowca nie brak. W zakładach te- 
go rodzaju można wytwarzać, jeśli nie dostatecznie przerobiony 
artykuł, to przynajmniej surówkę papieru. 


( 

 
t.
		

/Wlodawa0076.djvu

			- 136 - 


mysi wymaga przede wszystkim lepszych warunków komunika- 
cyjnych. Chodzi tu zarówno o linie kolejowe jak i szosowe i to 
nie tylko w powiecie Włodawskim, ale także na prawym brxegu 
Bugu. Mimo przynależności administracyjnej do innych woje- 
wództw są to obszary naturalnego ciążenia do Włodawy. 
Rozbudowa połączeń komunikacyjnych jest pierwszym eta- 
pem w rozwoju Włodawy. 


BI BLIOGRAFIA 


Powszechny Spis Ludności z dn. 9.XlI.1931 r. 
Skorowidz Gmin Rzeczypospolitej Polskiej. Seria B. Zeszyt 8a., 
wydanie Gl. Urzędu Statystycznego 
Monografia Statystyczno-Gospodarcza Województwa Lubelskie- 
go, dr Ign. Czuma-Lublin 1930. 
Przemysł ludowy na tle stosunków gospodarczych powiatu wło- 
dawskiego - opracował St. Kopczyński i St. Pukasiewicz, 
nakładem Sejmiku Powiatowego we Włodawie 1930 r. 
Antoni Wieniarski - Włodawa i Różanka, pisał w Warszawie 
20.111.1859 r. wydane w 1860 r. 
Księga Pamiątkowa Stowarzyszenia Urzędników Skarbowych 
Okręgu Lubelskiego z uwzględnieniem Rozwoju admini- 
stracji skarbowej na terenie woj. lubelskiego - nakładem 
Stow. Urzędników Skarbowych w Lublinie 1934 r. 
Sprawozdania Izby Rzemieślniczej w Lublinie. 
Sprawozdania Izby Przemysłowo-Handlowej w Lublinie. 
Sprawozdania Izby Rolniczej w Lublinie. 
Przemysł ludowy i chałupniczy we Włodawie wg ankiety prze- 
prowadzonej przez Lub. Izb
 Rolniczą. 
"Gospodarka Zachodnia" wyd. Agencja Zachód z dn. 1.XlI. 
1937 r. 


Akta Starostwa Powiatowego we Włodawie. 
Akta Zarządu Miejskiego we Włodawie. 
Akta Urzędu Skarbowego we Włodawie. 


-137-
		

/Wlodawa0077.djvu

			- 138 - 


Akta Sądu Grodzkiego we Włodawie. 
Akta Wydziału Powiatowego we Wlodawie. 
Roczniki Statystyczne Przewozu Towarów na Polskich Kolejach 
Państwowych wyd. Min. Komunikacji. 
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów sło- 
wiańskich J wydany pod redakcją Bronisława Chlebowskiego J 
Warszawa lS93 (Tom XIII). 
Jan Raczyński - Centralne barokowe kościoły województwa 
lubelskiego. Warszawa 1929. \X'yd. Zakładu Architektury 
Polskiej Polit. Warszawskiej. 
X. \X;'ładyslaw Żyła - Kościół 00. Dominikanów w Tarnopolu 
1749 --1779. Lwów 1917. 


. BJeLIOTEKA 
./
-r:.
..: t.' 
. ('JF."'. tJD.lKA 
..- . t f( I W CrlU:. 
 rE 

'.. \ , j 
h 


11 


.' 


. ,- . 


t 


\ 



 



 


ERRATA 
Str. 1 wiersz 10 od jest powinno być 
dołu 23259 2325 J 9 
" 30 J, 8 23,6 
J, " 53 J 6
		

/Wlodawa0078.djvu

			S' 


23°no ..,s
. Od C
nłfl;dJ 


Brze....c' n.,6 


IS' 


JO 



,

:-


:, 
 rOl?ica wOJewództwa 
_..--.. -. uranlC:C1 pow/at" 
'ts 
........................ (iran,'cQ gm/ny 


MAPA 
POWIATU 
WŁODAWSKIEGO 


I 
. 
I 
. 
I 


..... ..../" " 
 
Ib
szcz"n 
....... o 


bialski 


$ ., J I 


1:300000 
o 
 



Olc", 


. 

...- /, I 
. ,. '" ... 
I '.j 
. 
! 


OPolubicz#' 


QJ 
.- 

 
. D . QI) 
: ubu:.ct Q.) 
- 
o 
c.. 


liS' 


o 

 
N 
--C 
1 
Q1 
.
 
ł; 


.
 
1 
...... 


p 


50 


Ostro

łaSKI 
: .... '1.\. ...........:' 
Kol'"ec:ho_ ,I,fc/ ;ruiw H"., 
. WIe t" .Y
"e u 


Powiał 


. -."') 
\ 
,. r. 
\ \, 
--.,/.J 


"- 
E 
o 
-c 
;) 
....... 


lubartowski 


75' 
51 


KoI
. /
dnolórowCY 

 Mi as ta. 
'II::;? do -10 tys. miesz./t;,. 
Drot;Q 6,'/c,,
zosa) 
 Miasta . 
clo 5 rys. mieu.kanc. 
DrotjC7 ClA-zlf'1?(Ira/..
 O Miasteczka 
cia 2 I"y
. m1esdroń<:. 
Dr090 wie/s/;cI O W5ie do 1 tys I)')/euk. 
Podk.r

/one sleolz:ł-by: 
S
/ak koml//7ł-koqi" P . t 
au/'obtJsowej OWI3 U Grn/n £j 


Powiat 


cheJm
l
i 


::::-::-:::-;;- 


15' 


Ił' 


23° 


I" 


jD' 


lu
i;r.. 


C"h.,," 


C'h
'",
 
'Y.' ::lI: M.cłx:.ł/$J;/
		

/Wlodawa0079.djvu

			I

' 


.-uo'Ic. ", 
£. ': ) Chełm.... Blbllot.k. Public.... 

.tJ.. "Chełmiana" 


'IIIIIIIIII
IIIIJIIIIIIII 
Ch 000102