/starostowie0001.djvu

			8. 



 


Andr ej 


K obryń 
rszka 


\ 



 


s 



 


Podł. 
. 


'I; -r.& 

( 4 ,..0 , . 

 BRZESC LIT 
-
 



 



 



 



 \ -.J ...... J 
<\ 
'" 
\"'" \: 
\..... \" \...... 
\ """ \ ,.. 
" 
'!\:' 

 
i 
" '" 
.? 
, 
/' 
\-\-\ 
i
 
"'" 
l?? WI
..
 
5wito! 


\ 


" 


" 


o 



 


s. 



 


- 
..1 
\'" 

,. \-\...... 
\"'" . 
I 
--. 
1. 


1, 



 


o 


J 



 


, RQ.tno 


ST, 
Wfodo.wo. . 
1' 1 , .....\ I, 
- '/ \. 
\ ,..... 


, 



 


Et .1 
 Y 
f' u _I ..u., 
'" 

, 
AG Ell NS" E 
.l- 
I 
I 
.J 
I 
)' 
,,
 
i' 
./....... 

 
'1'.1; 

 
\"y 
,_\"'" 
_\,-\-ł- 1 \-: ,,' . 
D
b;onk
-I,"
 
- 
ł 

 - 
I 


c 


.L .'V 
'J 


-..( 
.t 
i 
..J. 
I 
...., 
. 
y L 
a.bico :: ",\ 
 
\ 

 ..( I-I.....,
 \'\(" 
 HOROD 
... 
'- 
 \-\....\ 0 "\ 
 \
...., " 
/- A G RABOWIE(", 'Hrubitl
'?J 

 'I, ,\ 
\ /"""-1' 
, "/,/. 
"I0:'ć O ,\ 1i V 
 
 ,- """.....">

o"ó } 
jz'7 11 I 'f t) 
: o Tyszowc& cm .. 

 ,.!. \ 
nob. ci ,.... 
I.......VI-' " 


'
 


.)... 


-ł.J 


. 
!
 


o 


( KRASri;-YSTAW 



, 
(,..-. . 



 



 



 


o 
002
		

/starostowie0002.djvu

			lr&IRKID
lr(IDWrrill 
l]JilliŁm

lr 


o 
W illIP(ID
ill ] & (b rrillI1I1 (ID Jr\3 
 ITillIĘJJ
		

/starostowie0003.djvu

			Andrzej Gruszka 


Z OKAZJI 610-LECIA MIASTA CHEŁMA 
1392 - 2002 


CJv ,v t - (; Ą 


STAROSTOWIE CHEłMSCY 
, 
W EPOCE JAGIEllONSKIEJ 


.. 


- 967 

51. -05
 '!>. q£ :'05-'(
"
8
"A
' 'I: "1'-1( , 

" 
,:
 .t...; 
_..Chelm.b BIblIoteb Publiczn. 
.
';;
.ł:' {'"t. 
.
:<, ... ..,,...., . 
 "Chełmiana" 



IIIIII 
IIIIIIIIIIIIIIIIIIIII 
Ch 001485 


2002 -06. 1 3 


Wydano przy pomocy finansowej lJrl
du Miasta Chełma 


Proj. okładki: Andrzej Gruszka -zdj. okładki - mapa ZIEMI CHEłMSKIE] z XV - XVIII 
wieku zamieszczona w: Ziemia Chełmska, Lublin 1961. 
Oruk: Drukarnia Kresowa Bednaruk. Chełm. ul. Baczyńskiego 9, tel. 565 68 12 
ISBN: 83-916168-0-0 Chełmski Szkolny Związek Sportowy 


CHEŁM 2002
		

/starostowie0004.djvu

			.' 
. :-,::: i.;- .:t
:. 



 . }.. 


Od Autora 


fi 


Od wielu lat interesuję się historią, w szczególności historią 
Polski średniowieczną i nowożytną. Jako rodowitemu Chełmianinowi 
najbliższe mi są oczywiście dzieje Chełma i Ziemi Chełmskiej w tych 
okresach. 
Ziemia Chełmska, region położony w międzyrzeczu 
środkowego Bugu i Wieprza ma bardzo bogatą przeszłość 
historyczną. Leżąca na pograniczu dwóch odłamów Słowiańszczyzny 
wschodniej i zachodniej podlegała różnorodnym wpływom 
kulturalnym, polItycznym, społecznym i religijnym. 
Jest wiele tematow dotyczących Ziemi Chełmskiej, które 
dotychczas nie doczekały się właściwego oświetlenia., a jednym z 
takich problemów jest kwestia urzędów staropolskich i osób je 
piastujących. Sprawa ta zawsze mnie interesowała, a jak dotychczas 
nie była szerzej rozpatrywana. 
Myślę, że w dobie dużego zainteresowania historią 
regionalną, dobrze byłoby poznać sylwetki ludzi, którzy w jakiejś 
mierze tę historię tworzyli; ludzi elity władzy. Do takich na pewno 
zaliczyć należy starostów - wysokich urzędników królewskich. 
Wydaje się, że praca niniejsza rzuca pewne światło na 
sylwetki ludzi, którzy piastowali urząd starosty chełmskiego. Chociaż 
dodać trzeba, że problem jest bardzo szeroki i wymaga długich i 
szczegółowych badań. 
Korzystając z okazji chciałbym podziękować Panu 
Profesorowi dr "hab. Ryszardowi Szczygłowi Kierownikowi Zakładu 
Historii Polski Sredniowiecznej [nstytutu HistQrii Uniwersytetu Marii 
Curie - Skłodowskiej za konsultację naukową oraz cenne wskazówki i 
rady 


....... .... ..: 


:::.'>!. 


.:'" 


>q;:
 

.: .:
;
 
 '. 
o>:;. 


. 


« : 


. .. 


,. 


. '. 
- 


\. .. 


Andrzej Gruszka 


Starosta Drzeworyt wspołczesny ze statutów S. Sarnickiego (1594)
		

/starostowie0005.djvu

			Wykaz skrótów i symboli 


UW AGI WST
PNE 


h. - herb 
ib. - ibidem 
j.w. - jak wyżej 
król. - królewski 
ok. - około 
, . 
por. - porownaJ 
wg - według 
woj. - województwo 
zob. - zobacz 
+ - śmierć, zmarły 


* 


* 


* 


Urząd starosty na ziemiach polskich pojawił się za 
rządów czeskich w latach 1291 - 1306. Wacław I] mianował 
najpierw starostę dla Małopolski, a później ustanowił starostow 
w innych dzielnicach: Wielkopolsce, Ziemi Łęczyckiej i 
Sieradzkiej oraz na Kujawach i Pomorzu.. W zmieniających się 
warunkach wraz z upadkiem starego aparatu urzędniczego, 
przede wszystkim kasztelanów, pojawiła się potrzeba powołania 
w ich miejsce nowych urzędników. Wymagały tego warunki 
jednoczącego się państwa, w którym władca nie mógł już 
osobiście - jak to było w okresie dzielnicowym sprawować 
bezpośredniego zarządu wszystkich dzielnic. 2 Dlatego też po 
zjednoczeniu państwa przez Władysława Łokietka pojawiają się 
starostowie jako ramię panującego w terenie we wszystkich 
prawie dzielnicach kraju. Ogólnie rzecz biorąc był starosta 
namiestnikiem władcy. Termin łaciński capitaneus od Czechów 
zapożyczony przyjął się (łac. capitaneus - czes. hejtman - 
dowódca).3 Ale za Łokietka nie zawsze używa się tego 
określenia; funkcjonują też inne nazwy takie jak: tutor, 
gubernator, rector, provisor. 4 Dopiero w przywileju koszyckim 
nazwany jest capitaneus - starostą, który jako zastępca władcy - 
vicesgerens - wykonywał tę władzę, jaką posiadał król czy 
książę.5 


Herby starostó\v chełmskich na str 12-13 na podsta\vie pracy: J. Szymański, 
"Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego" 'ł Warszawa 1993. 


6 


.. 
I S. Kutrzeba, Historia ustroju Polski \v zarysie. Korona. Warsza\va 1949, s. 108. 
2 A. Gąsiorowski, UrzędnIcy zarządu lokalnego \, późnośrednio\viecznej 
Wielkopolsce, Poznań 1970, 
s. 145-146. 

 S. Kutrzeba, Starosto\vie, ich początki i roz\vój do końca XIV \v. I \v: l Rozpra\vy 
Wydze Hist. - Filoz. Akademii Umiejętności. t. 45, Krako\v 1903, s. 317-319. 
4 Ibid. 
5 A. Gąsioro\vski, op. cit., -s. 148. 


7
		

/starostowie0006.djvu

			Wraz ze zmianami, jakie zachodziły w XIII wieku w 
Europie w związku z przemianami gospodarczymi, 
upieniężnianiu stosunków społecznych i mechanizmow władzy, 
rosło zapotrzebowanie na coraz większe dochody w gotówce i 
stałe zabiegi w celu ich podniesienia. Rosła też tym samym 
funkcja fiskalna państwa - zwłaszcza że większość regaliów 
miała charakter monopoli skarbowo - gospodarczych Związane 
z tym było łączenie w jednym ręku zarządu terytorialnego i 
domeny znajdującej się na danym terytorium. 6 Problemy te 
docierały do Europy środkowej z pewnym opoźnieniem, ale 
oddziaływały ze wzmożoną siłą ze względu na niższy poziom 
rozwoju tego regionu. Dlatego też starościński model zarządu 
terytorialnego w pełni odpowiadał standardom nowych czasów i 
łączył funkcje publiczne z zarządem domeny ad fideles manus 7 
Starosta oprocz tego.. że był namiestnikiem władcy'l 
posiadał także rozległą władzę sądowniczą. Sądził on na 
wiecach.. które zwoływał. Także powoływał rycerstwo na 
wyprawę i doprowadzał Je do władcy lub sam prowadził je do 
boju. Do niego należały sprawy chwytania przestępców, miał 
też prawo egzekucji tj. zmuszania opornych do posłuszeństwa. 8 
Również trzeba wspomnieć o starostach jako zarządcach 
grodów j królewskiego majątku. Co prawda nie były to 
pierwotne atrybuty władzy starosty, ale z chwilą upadku ustroju 
grodowego i znaczenia kasztelanów, to właśnie starostowie 
objęli grody i zarząd królewskiego majątku. Przekazanie im 
także tych spraw tłumaczyć można tylko przez to, iż w chwili, 
gdy trzeba było spuściznę po kasztelanach jakoś urządzić 


skorzystano z instytucji starostów, i o tę formę oparto także 
organizację grodów i majątku króla. 9 
Jak wspomniano wcześniej starostow ustanowiono we 
wszystkich dzielnicach kraju. Ale tutaj pojawiły się pewne 
różnice co do poszczególnych ziem. I np. w Wielkopolsce 
ustanowiono jednego starostę dla całej dzielnicy zwanego 
generalnym lub później generałem wielkopolskim. Inaczej 
postąpiono w Małopolsce, tutaj w przeciwieństwie do 
Wielkopolski starostowie otrzymali władzę nie nad całą ziemią 
(dzielnicą), ale tylko nad poszczególnymi grodami. Każdy z 
nich dostał władzę administracyjną, ale tylko w obrębie swojego 
powiatu. 10 Władzy wojskowej poza zarządem grodów też nie 
dostali, a z grodów dostał każdy tylko jeden. Jako utrzymanie 
dostawał każdy ze starostow bądź pewne dochody pieniężne (z 
żup), albo kilka wsi. Starostów małopolskich można by nazwac 
grodowymi, bo każdy miał tylko gród, a pozostałych 
generalnymi gdyż rządzili w całej dzielnicy. Tylko niektore 
ziemie miały starostów generalnych; był więc starosta generalny 
wielkopolski.. ruski, podolski i krakowski, ten ostatni dostał tę 
nazwę per analogiam za przykładem tamtych. Jednak już od 
XVI wieku grodowymi zwano wszystkich starostów w 
przeciwieństwie do starostów niegrodowych tzw. tenutariuszy. II 
Starostowie niegrodowi, czyli tenutariusze, nie mieli władzy 
administracyjnej i sądowniczej.. ale zarządzali jako dzierżawcy 
dobrami królewskimi. Dobra te nazywano starostwami 
niegrodowymi lub tenutami Starostwo takie składało się zwykle 
z kilku folwarków i miast królewskich zorganizowanych w 
pewien klucz majątkowy. Tenutę nadawał kroI za szczególne 
zasługi dla kraju, najczęściej za męstwo okazane na polu bitwy. 
Dlatego często starostwa niegrodowe (tenuty) określano 
....chlebem dobrze zasłużonym" (panis bene merentium) lub 


6 s. Ga\vlas, Monarchia Kazimierza Wielkiego a społeczeńst\vo [\v:) Genealogia. 
Władza i społeczeńst\vo \v Polsce średnio\vi.ecznej. pod red. A. Radzimińskiego i J 
Wronisze\vskiego, Toruń 1999, s. 210. 
7 Ibid, s. 211. 
x S. Kutrzeba, Starosto\vie ..., s. 305-306, 317-318. 



 S. Kutrzeba, Historia ..., s. 107-109. 
\O Z. Góralski, Urzędy i godności \v da\vnej Polsce. Warsza\va 1983, s. 194. 
II S. Ga\vlas, op. cit., s. 211, p. 59, .Z. Goralski, op. cit., s. 199. 


8 


9
		

/starostowie0007.djvu

			"chlebem synowskim" (panis filiorum).12 W XVI wieku zmalało 
znaczenie starostow, zatraciła się ich więź z panującym, tak iż 
faktycznie starostwa stały się urzędami ziemskimi. Jako 
urzędnik ziemski starosta uznany zostaje w konstytucji z 1611 
roku, kiedy to Sejm Rzeczypospolitej ustalił porządek hierarchii 
urzędów ziemskich. 13 Jeśli chodzi o uprawnienia 
administracyjno - sądowe" to starostowie nadal zarządzali 
dobrami króla, za co płacili umówiony czynsz. Posiadali własne 
sądy grodzkIe. Jednak już od końca XIV wieku starostowie 
zwykle w sądach nie uczestniczyli, lecz w ich zastępstwie 
sprawowali sądy ustanowieni przez nich urzędnicy, których 
zazwyczaj było dwóch: burgrabia lub podstarości i sędzia 
grodzki. 14 D9 atrybutów sądowych starosty należały sprawy 
dotyczące naruszenia spokoju i bezpieczeństwa wewnętrznego, 
związane głównie z tzw. czterema artykułami grodzkimi - 
gwałtem, podpaleniem, rozbojem na drodze i najściem cudzego 
domu. t5 Dodać jednak trzeba , że urząd ten pozostał jednym z 
najważniejszych i dochodowych do końca I Rzeczypospolitej. 
Szlachta zresztą zabiegała o tego rodzaju tytuły. Każdy bodaj 
najmniejszy urząd o znaczeniu jedynie tytularnym, dodawał 
szlachcicowi powagi i splendoru. Były one swoistym 
wyróżnieniem" a także, co nie mniej ważne, przynosiły 
posiadaczowi często pokaźne dochody 
Urząd starosty otrzymywano najczęściej za zasługi w 
służbie królewskiej, w służbie wojskowej czy też 
dyplomatycznej. 


12 Z. Góralski, op. cit., s. 199. 
13 Volumina Legum. Wyd. J. Ohryzko T. III, Petersburg 1859, s. 16. Sejm z 1611 
roku "Ordo Oficialium Terrestrium". 
l-ł S. Kutrzeba, Historia, s. 269-270. 
1-) S. Leśnie\-vski, Poczet hetmanó\-v polskich i lite\-vskich Bydgoszcz 1992 s. 337. 


10 



 '\ 

': 
.. S\ 
: 

':;,
. 

 . .. . 
'
"
 ':.
", 
.
""
 '1,"\1 
"! 

 


ł J 
I 
.: 'd.-.

 ;...>1".....': 
 .',,,,,: '.
. 
.

, ;.
-';

. 
-<>,.. . 7:
"
'3."':W: 
1!r", . .5 ł" .
 
. . 
 

 ,. 
'
t


f;!"-:= ." \
 :- 
 ! ":
 .\
. 
.... .
 

 , 
 
\ - 
 ł", 
' , ' 
", .P\' 
l'
 
:; '/j' r J 
; 
. 
. -:::;:. '" ...' i I' , '
, . .
' /, 
,.....--:-....
_.
. ' - il 
....' '-M, 
"'-"" -- - 4" - 
 LI"" 
""', <. -='-=- 
.=-.. d ', 
., ,.ł: 
' 
, 
\: . - -- -.'- ,. 
<' 

\ . \. - "" 

 
 'f;!!A 
t
\\,
\ ' "I tY. 
:-.\' . I I:. . . 


Herb Chełma z 1692 r. 


,., ,:.a
'" M'. 
... : ;. 
 .t.&'- r . 
. ........... . 
ł :.:z:' -- \j: 
/ ".;,. _ . .f.
:. , ' 
. ... 
.j
 --. ".. 
J . 
 ... 


.. 


.
:j 


.. - 
 
. , 


:", .', 
", . 


.. 


Herb woj. ruskiego 
Ziemia Chełmska została włqczona do lvojelvództwa ruskiego z koilcem XV lV. 
lztb na poczqtku XVI w. ) 


11
		

/starostowie0008.djvu

			HERBY STAROSTÓW CHEŁMSKICH 


'\ 



 


\1 \ 

 
- 
\
 

 


ŚRENIAWA 
Kuropatwowie 


SUCHEKOMNA1Y 
Olechno Biały Uhrowiecki 


NAŁĘCZ 
Maciej, A. Drohiczańsk 
. S. Ostroróg 


PIlAWA 
J. Kamieniecki 


RÓŻA (PORAJ) 
Zawisza Róża 


ABDANK 
j Buczacki 


4ł .. 


- 
...,,, 


... 


-\.I 



 . 


\I 


KIERD EJ OWA 
jan (Hryćko) Kierdej 


JASTRZĘBIEC 
Dzierstaw zBytwian 


DZIAŁO SZA 
Piotr Wotczko Rokutowi 


KORCZAK 
j Krupski 


DĘBNO 
J Oleśnicki, w: Sienieński 


TOPÓR 
A. iJ Tęczyńscy, G. Tarto 


, " ,\ 
łtP 
\\. 
., Ił 


12 


OD ROWĄZ 
Piotr Woda 


GOZDAWA 
jasieńscy 


PRAWDZIC 
A łaszcz 


.... 
, , 
.., ł 
-,1" 


CHEŁMSKA 
BIBLIOTF 1 ) A 
Pl I .CZNA 
Nr...5 9.6 7
		

/starostowie0009.djvu

			j) CJ 
N :::r 
--< (t) 
n 
 
:::r 8 

 
 
(t) 
o 
 
p... 
o 
 

 I--" 

 
 

 

 

 
O 

 

. 
(t) 
n 
a 
(t) 
(jQ 
o 
N 

 

 
f""'"'O- 
ł---" 
-..j 
eJ'.. 
V1 
I 
........ 
-..j 
00 
o 


14 


....... ",,>;;" .... .{ 


. ... ._
: 


...'I... 
,łL,i.-"
. ....,. 



. ;"'"=:. 
,':,,
, 

 :
.: .
: 1

 


, ł:'. 
t;;" 




 
,,' 


. 'f 


:.. .. 
r' "... 


,- ". 
 
'. 't';; ,:. 


;t.
 
f.


 ;; 

 
% 


" ".
. 


.: .
. 

, '-... 

::'" :
 
\ :to 



 
.
, .:. 
,: 

f , 
" > \; 

 " '''hO<' "

 
'. ,
'i 
'.'.,
",\'" "" . 


. 
.'" 


. . 

S: 


':
Si} . 


i" 
' 


.t,,' 


. ,..(>" .
 



':. 
k. 


r\
r < 


%< 
J. , ;, h 
1 " 


, -- -: '
 


_..:to, -,,-":. 
I:, 'l 


;' \ 


, ", .
, 


. 
-'- 
 . 


;.'.
.h':"::""'C " 


:."' .." .....:... .
) . ':
ł . 
:t:. 
 . 


...": 
 --:.", 




 . 


.':>;: 
< ' 


, ' " , ,
.' 


" h 
(. ł':
" .: .... . 



', 


:

. 


""', ... 


{,;. 
,'" 


,
i" . 
, , f..
:<,.". 
, ; 
 ,..,' 


"f:"""
-- 
'
"ł :
. 
,. 


t'l \ 

.. . :"
." 
i
.."" . :::
 :.:


 ::':
';" .':t 
...
 
.-: f 


.' 



 :
. 


>.
 


, 
 

 "," 


... 
 v 


, . : 


'. 
, C':

,,? 



, ,'., 
.'! 


" . .... 
" 
==.
 
.ł"*: ..::""'c.: 
. :
. ."". 
: .
. ... 


k: ',' tor. 
o .).
. 


tł 


1', 


'"),""'. 


.. 
....' 
> " 


. 

." :,....: 
." " .'
 . 


'" 


ł: 
:).
t. "; .
. ,i 

. 


" ' 


"'

 .;:....:.....
 


. 
 . 


l; 


;
:.' ."
 o,.:.' 




\ ,/
 «.... ."': "....:..)' 


.
 
 


., 
""""'.:". 


"w,
 


j#!J 
"}.>
 . 
4' o 
> '( 
li 


.,; 
. "
;. 


. ': ł 
, ,
 


.. .

 
'
 
;

 


U'!i
 


:t/P 


<'

 


.;j 


ol 



=ł" 
I{": 


o;
 *\ 
-'J. ' 


ł 


''1, 


r 
.:-....." 


, . 
. 


'
 


)(,'ł.;-' 
'/
 


łr 


, , 


' . 


I. STAROSTWO CHEŁMSKIE 



. 


Ziemia chełmska została na stałe włączona do Korony w 
następstwie wyprawy królowej Jadwigi na Ruś w 1387 roku Na 
Rusi zlikwidowane zostały rządy węgierskie i odtąd cztery 
ziemie: halicka, lwowska, przemyska i sanocka rozwijały się w 
ustabilizowanym kształcie terytorialnym. Inaczej było z ziemią 
bełską i chełmską. Tą pierwszą nadali Jadwiga i Władysław 
Jagiełło Siemowitowi IV płockiemu. 1ó Natomiast ziemia 
chełmska przeszła pod bezpośredni zarząd królewski. t7 
Południowa jej część ze Szczebrzeszynem została nadana 
Dymitrowi z Goraja i funkcjonowała jako prywatny powiat 
szczebrzeszyński zaliczany później do ziemi chełmskiej.t8 
Ziemia chełmska była samodzielną jednostką 
administracyjną, ale potem włączono ją do województwa 
ruskiego. Nie wiemy dokładnie, kiedy to miało miejsce, 
prawdopodobnie w końcu XV lub na początku XVI wieku. t9 
Po włączeniu ziemi chełmskiej do Korony także i tu, Jak 
w innych ziemiach ruskich, ustanowiono urząd starosty. 


16 A. Ś\vieża\vski, Ziemia bełska. Zarys dziejó\v politycznych do roku 1462, 
Częstocho\va 1990, s. 63-65; Urzędnicy \voje\vódZhłva bełskiego i ziemi chełmskiej. 
Spisy. Opraco\vali H. Gmiterek i R. Szczygieł, pod. red. A. Gąsioro\vskiego, Kórnik 
1992, s. 6; A. Janeczek, Między sobą. Polacy i Rusini na \vspólnym pograniczu \v 
XIV - XV \v. [\v: l Między sobą. Szkice historyczne polsko-ukraińskie, pod red. T. 
Chyncze\vskiej - Hennel i N. Jako\venko, Lublin 2000, s. 43. 
17 O. Halecki, Dzieje unii jagiellońskiej, t. I, Krakó\v 1919, s. 124-132; J. 
Krzyżaniako\va, J. Ochmański, Władysła\v II Jagiełło, Wrocła\v 1990, s. 158; R. 
SzczygIeł, Miasto \V późnym średnio\VIeczu. Lokacja na pra\vie niemieckim [\v: l 
Chełm i Chełmskie \V dziejach. Pod. red. R. Szczygła, Chełm 1996, s. 38-39. 
18 M. Stanko\va, Da\vny po\viat szczebrzeszyński XIV - XVIII w , Warsza\va 1975
 s. 
18-20; K. Myślinski, Dzieje kariery politycznej \V średnio\viecznej Polsce. DymItr z 
Goraja 1370-1400, Lublin 1981, s. 149; W. Czarnecki, Sieć osadnicza ziemi 
chełmskiej.od poło\vy XIV do poło\vy XV \vieku, Rocznik ChełmskL t. 3, Chełm 
1997, s. 12. 
19 Pier\vsza \vskazó\vka o tym pochodzi z 1525 roku. W. Ć\vik, J. Reder, Roz\vój 
administracyjno-terytorialny ziemi chełmskiej [\v: l Ziemia Chełmska, Lublin 1961, s 
16; Urzędnicy..., s. 7-10. 


15
		

/starostowie0010.djvu

			Rownież powstała pełna hierarchia urzędnicza. Stanowili ją: 
kasztelan, chorąży, cześnik, łowczy, miecznik, podczaszy, 
podkomorzy, stolnik i wojski. Dodać jednak trzeba, że urząd 
starosty był poza hierarchią urzędniczą. Powołując do życia 
urzędy w ziemiach ruskich wzorowano się na modelu 
małopolskim. 20 
Na terenie ziemi chełmskiej ukształtowały się dwa 
ośrodki grodowe: chełmski i krasnystawski. Starostwo 
chełmskie objęło swoim zasięgiem jurysdykcyjnym okręgi 
ratneński i lubomeiski oraz hrubieszowski, czego dowodzą 
zachowane księgi sądowe. 2ł Aż do rozbiorów wspomniane 
ośrodki stanowiły jednocześnie centra zarządu dobr 
królewskich, które przekazywano: ad manus fideles w zastaw" 
dzierżawę albo jako dożywocie. 22 
Starostwo grodowe chełmskie nie było najbardziej 
atrakcyjne pod względem dochodowości. Wedle spisów 
sporządzonych w XVI wieku jego dochód był mniejszy niż 
sąsiednich starostw jak chociażby starostwa bełskiego, 
krasnostawskiego czy starostwa niegrodowego 
hrubieszowskiego 23 Ale mimo to jak każdy urząd było 
łakomym kąskiem dla chciwej zaszczytow i pomnożenia swego 
majątku szlachty. 


Najwcześniej w źródłach jako starosta chełmski 
wymieniany jest Andrzej Szerkalicz z Krupego. 24 Nie był on 
jednak faktycznym starostą. W dokumencie delimitacyjnym z 
1359 roku określany on jest jako generalis palatinus et 
capitaneus terrae chelmensis. 25 Został więc nazwany starym 
tytułem wojewody. Natomiast określenie go dodatkowo jeszcze 
tytułem starosty świadczyłoby niezbicie o przenikaniu na te 
tereny prawa i wzorców ustrojowych polskich oraz ich adaptacji 
w ziemi chełmskiej. Trzeba bowiem pamiętać, że w tym okresie 
tj. 1359r. ziemia chełmska należała do Litwy, a nie do Korony. 
Ale praktycznie o powstaniu i funkcjonowaniu urzędu starosty 
w ziemi chełmskiej możemy mówić dopiero od początku XV 
wieku. 


20 A. Gąsioro\vski
 op. cit.
 s. 32-33; M. Wilamo\vski, Po\vstanie i początki hierarchii 
urzędó\v ziemskich \voje\vództ\va ruskiego i Podola. Z dziejo\v elity politycznej 
Polski pier\vszej poło\vy XV \vieku I \v: I Roczniki Historyczne, Rocznik LXIV - 
1998. s. 108. 
21 M. Stanko\va, Sąd hrubieszo\vski \v XV \vieku, Rocznik Lubelski, t. XVII, 1993, s. 
31-36. 
22 tJrzędnicy ..., s. 13. 
23 W. Bondyra, Starosto\vie chełmscy \v XVI \vieku Charakterystyka grupy (\v: I 
Annales Universitatis Mariae Curie - Skłodo\vska, Lublin - Polonia, vot. XLVII, 7, 
1991/1992, s. 136-137. 


*** 
PrzystępująC do omawiania poszczególnych biogramów 
starostow chełmskich należy zastanowić się nad kryteriami 
analizy każdego biogramu. Wydaje się" że rozpocząc należy od 
genealogii rodziny, dalszym etapem będzie rozwój majątku, 
 
także rola danego starosty w ziemi chełmskiej. Następnie 
chciałbym przedstawić szczeble kariery danego starosty i 
zwrócić uwagę na takie aspekty jak: jego relacje z dworem 
królewskim, misje krajowe i zagraniczne, udział w życiu 
politycznym oraz służbę wojskową Ueżeli była). 
Począwszy od 1409 roku w spisach figuruje 28 osób.. 
które piastowały urząd starosty chełmskiego w epoce 
jagiellońskiej (w tym trzy osoby dwukrotnie). 


.. 


24 Zbiór dokumentó\v małopolskich /dalej: ZDM/ \vyd. S. Kuraś, I. Sułko\vska - 
Kuraś, t. IV, Wrocła\v 1969, nr 961; H. Paszkie\vicz, Polityka ruska Kazimierza 
Wielkiego, Warsza\va 1925, s. 201-202, p. 6. 
25 Ibid.; A. Capek, A\vanse urzędnikó\v ziemskich na Rusi Czer\vonej \v XIV - 
Początek XVII \v. (\v: l Ludzie i herby \v da\vneJ Polsce, pod red. Piotra Dymme1a, 
Lublin 1995, s. 57, p. 9. 


16 


17
		

/starostowie0011.djvu

			Wymienionych 28 starostów można podzielić na 3 grupy 
(oczywiście umownie) Do pierwszej na
eżałoby zali
zy
 
starostów pierwszych trzydziestu lat XV wieku. Przekazow I 
wiadomości dotyczących tych osob mamy bardzo mało, 
ograniczają się one często jedynie do wyszczególnienia dat 
piastowania urzędu. Lepiej przedstawia się sytuacja w 
odniesieniu do drugiej grupy czyli starostów okresu 1431 - 
1500. Starostwo chełmskie otrzymywali najczęściej ci, ktorzy 
zasłużyli się czy to w służbie królewskiej, czy też wo!sk?we
. 
Tacy starostowie jak Jan (Hryćko) Kierdej, Jan K.amlenle

I, 
Jakub Buczacki odznaczyli się w służbie wojskowej. W słuzble 
królewskiej zasłuż,yli się natomiast Jan Kuropatwa i Piotr Woda 
ze Szczekocin, który notabene piastował jeden z 
najważniejszych urzędów w państwie, mianowicie był 
podkanclerzym Krolestwa Polskiego. . . 
Trzecią grupę tworzą starostowie XVI wieku. Rownlez 
w większości te osoby starostwo chełmskie piastowały jako 
nagrodę za zasługi w służbie króle
skiej (S. .
st
oró
, J 
Krupski). Liczną grupę wśród starostow stanowili CI" ktorzy 
brali czynny udział w życiu politycznym kraju, byli posłami 
a 
sejm, brali udział w pracach komisji sejmow.ej. Tu. n
lezy 
pamiętać o braciach Tęczyńskich, którzy zn
Jdowah .SIę 
 
składzie komisji sejmowej do spisania praw i Ich kodyfikacJI. 
Swoją aktywnością polityczną wyróżniali się takż
 .ta
y 
starostowie jak: J. Krupski, S. Ostroróg, A. Łaszcz, J. Olesnlckl. 
Równie ważną sprawą, o której należy pamiętac, była 
działalność dyplomatyczna sporej grupy starostów chełmskich. 
Kilku spośród nich było wysyłanych na różnego rodzaju misje 
zagraniczne. Do nich zaliczamy: J. .Krups.kiego, J., Ol
śnickiego. 
W. Sienieńskiego, S. Ostroroga I bracI Tęczynsklch. Cechą 
wyróżniającą starostów XVI wieku było to, że wszyscy - oni 
 
wyjątkiem G. Tarły byli powiązani między sobą węzłami 
pokrewieństwa. 


Różnili się natomiast pod względem statusu 
majątkowego. Byli wśród nich możnowładcy: A. i J. Tęczyńscy. 
s. Ostroróg. W. Sienieński. Bogatą szlachtę reprezentowali: J. 
Krupski, A. Łaszcz, P. Jasieński. Przedstawicielami średniej 
szlachty byli: A. Drohiczański i G. Tarło. 
Jeśli chodzi o literaturę, ktora była mi pomocna przy 
pisaniu tej pracy, to przede wszystkIm herbarze 26 , biogramy w 
"Polskim Słowniku Biograficznym"27 jak również bardzo ważna 
i cytowana już praca: "Urzędnicy woj bełskiego i ziemi 
chełmskiej" napisana przez H. Gmiterka i R. Szczygła. 


18 


26 K. Niesiecki, Herbarz polski (dalej: Niesiecki), t I - X, Lipsk 1839 - 1846; A. 
Boniecki, Herbarz polski (dalej: Boniecki), t. I - XVI, Warsza\va 1899 - 19] 3. 
27 W. Fałko\vski. Ryt\viański Dziesła\v, t. XXXIII, z. 4, s. 583-587; I. Kanie\vska, 
Łaszcz Aleksander, t. XVIII. z 77, s. 25 - 26 , F. Kiryk, Kuropat\va Jan, t. XV, z. 
69, s. 253 - 254; tegoż, Kuropat\va Stanisła\v. t. XV, z. 69, s. 255; Kierdej Jan 
(Hryćko) z Pomorzan, t. XII, s. 423 - 24; Sienieński Wiktoryn. PSB, t XXXVII, z. 
153, s. 192; K. Górski, Jasieński Pa\veł, t. XI, z. I, s. 32; K. Ożóg, Piotr Woda ze 
Szczekocin, t. XXVI, s. 432 - 435; W. Pociecha, B uczacki Jakub, t. III, z. 11, s. 8 J _ 
82; F. Sikora, Oleśnicki Jan, t. XXIII, z. 99, s. 766 - 767; Redakcja, Ostroróg 
Stanisła\v h. Nałęcz, t. XXIV, z. 102, s. 528 - 530; Z. SpieraIski, Kamieniecki Jan h. 
Pila\va, t. XI, z 4, s. 512 - 513 i tenże Kuropat\va Jaśko z Grodziny i Łańcucho\va, t. 
XV, z. 69, s. 254 - 255; I. Kanie\vska i Z. Wdo\visze\vski, Krupski Jerzy, t. XV, z. 66, 
s. 418 - 419. 


19
		

/starostowie0012.djvu

			II. STAROSTOWIE CHEŁMSCY W EPOCE 
JAGIELLOŃSKIEJ. 


l. 
'" 
Jan (Jaśko) Kuropatwa h. Sreniawa 
1409 - (?) 


2. 
Olechno Biały Uhrowiecki h. Suchekomnat)' 
1416 


Pierwszym figurującym na liście starostów chełmskich 
jest Jan (Jaśko) Kuropatwa z Łańcuchow
, Grodziny
 
. 
Śreniawa 29 ,sędzia lubelski. Pierwsza wzmIanka o ObJęCIU 
urzędu to 28.02.1409. 30 Nie wiemy do kiedy. spr
w
wał u
ząd. 
Jan Kuropatwa był także kasztelanem zawIchoJskIm. MIał 5 
braci - wszyscy występują z przezwiskiem Kuropatwa, któr
 
 
czasem stało się nazwiskiem. Ich gniazdem rodowym była WIes. 
Grodziny w powiecie jędrzejowskim. W powiecie lubelskim 
kupił Jan wieś Łancuchów i pierwszy w rodzinie pisał się także 
z Łańcuchowa. W roku 1392 występował już jako starosta, w 
1400 łowczy, a w l403 - sędzia lubelski, wreszci
 w l. 1412- 
1417 kasztelan zawichojski. Reprezentując Sreniawitów 
poświadczył akt unii horodelskiej /m.in. przyjął do sw
go herbu 
bojara Jadata/. 31 Synem jego był Jan Kuropatwa z Łancuchowa 
pózniejszy starosta chełmski. 32 


Jako drugi w spisach figuruje Olechno Biały Uhrowiecki 
h. Suchekomnaty.33 Pierwsza wzmianka o objęciu starostwa to 
rok 1416. 34 Nie wiemy do kiedy miał starostwo chełmskie. 
Olechno był protoplastą rodu Uhrowieckich'l ważnego w 
dziejach szlachty chełmskiej. W roku 1414 za zasługi wojenne 
Władysław Jagiełło nadał mu dawne władycze dobra Uhruska z 
kompleksem wsi i dworzysko Bytyń. 35 Później Olechno wraz z 
Aleksandrem Białym ofiarował chełmskiej eparchii 
prawosławnej z tych dóbr dworzysko Bytyń w 1416 lub 14]7 
roku wraz z jeziorem i barcią oraz coroczną dań miodową z 
własnego alodium w Łykowie. 36 


3. 
Korejwo Z Łyszeza 
1416 - 1418 


Pierwsza wzmianka o objęciu starostwa to data 
13.03.1416r. a miał je do 09.05.J418r. 37 


28 Urzędnicy..., s. 188. . 
29 J. Szymański, Herbarz średnio\viecznego rycerst\va polskiego, Warsza\va 1993, s. 
270-271; P. Dudzinski, Alfabet heraldyczny, Warsza\va 1997, s. 220. 
30 Urzędnicy..., s. ] 88. 
31 Z. SpieraIski, Kuropat\va ..., s. 254 - 255. 
32 Ibi d. 


33 J. Szymański, op. cit., s. 164- J 65. 
3-ł Niesiecki, t. IX, s. -193 (Jako starosta chełmski Olechno Biały Uhro\viecki 
\vymieniany jest tylko przez Niesieckiego \v jego "Herbarzu" pod datą ]416 rok. Byc 
może starostą był przez krótki okres, gdyż już \v marcu tegoż roku \v spisach figuruje 
następny starosta Korej\vo z Łyszcza); Urzędnicy..., s. 188. 
35 W. Czarnecki, op. cit., s. 39. 
36 T.M. Trajdos, Kościół katolicki na ziemiach ruskich Korony i Lit\vy za pano\vania 
Władysła\va II Jagiełły (1386-1434), Warsza\va 1984, cz. II (maszynopis), s.411. 
37 Urzędnicy..., s. 188; W. Czarnecki, op. cit., s. 32 pisze, że prioryteto\vą rolę \v 
Kotlinie Pa\vło\vskiej odgry\vał zaginiony Łyszcz znany już od 1359 roku. Stąd 


20 


21
		

/starostowie0013.djvu

			4. 
. 
Dobek Kobyła zZarek 
L419 - (?) 


Pierwsza wzmianka o objęciu starostwa przez Dobka 
Kobyłę z Żarek to data 04.12.1419. 38 Był także starostą 
pobiedzińskim 1404 - 24, wicemarszałkiem nadwornym 1413, 
starostą tuszyńskim 1416.Nie wiadomo, do kiedy sprawował 
urząd starosty chełmskiego. 


5. 
Maciej z Suchodołów 
1423 - 1425 


Piąty starosta to Maciej z Suchodołów . Pierwsza 
wzmianka o objęciu starostwa to rok 1423, a miał je do 
27.09.1425. 39 


\vłaśnie pochodził starosta Korej\vo. Już jednak \v 1419 roku \v formie \vieczystego 
nadania osada przeszła na \vłasność biskupó\v chełmskich obrządku łacińskiego. 
Loko\vany później na gruncie Łyszcza Pa\vłó\v między 1462 - 1...179 przyczynił się do 
marginalizacji, a później zaniku Łyszcza. 
18 Urzędnicy..., s. 188. 
39 Urzędnicy..., s. 188, Obok daty 27.09.1425 figuruje jeszcze data śmierci 1927, ale 
pozostaje ona \v sprzeczności z datą jego następcy 1426 zob. przypis 40; T .M. 
Trajdos, op. cit., s. 445 pisze, że "Chełm przez cały okres pano\vania Jagiełły 
pozosta\vał małym, niepozornym miasteczkiem, którego znaczenie gospodarcze 
ustępo\vało daleko nie tylko np. Przemyślo\vi, Samboro\vi czy Krosnu, ale i sąsiednim 
miastom diecezji - Bełzo\vi i Hrubieszo\vo\vi. Pełnił on jedynie rolę administracyjną i 
polityczną - tu \v zamku króle\vskim ..na Górce" znajdo\vał się grodzki urząd starosty 
dla całej ziemi, rezydo\vał personel grodzki - podstarości, burgrabia, sędzio\vie i 
pisarze, \vokół którego jak z\vykle skupiała się rosnąca liczebnie ludnośc polska. 
Przede \vszystkim polski był personel urzędu starościńskiego, choć zatrudniano też 
więcej Rusinó\v niż na innych ziemiach \vschodnich Korony. Starost\vo chełmskie po 
ruskim bojarze Olechnie Uhrowieckim posiadali polscy szlachcice Chore\va 
(Korej\vo) i Maciej z Suchodołó\v. 


22 


6. 
Jan Walach z Chmlelka 
1426 - (?) 


. . Pierwsza wzmianka o objęciu starostwa to 08.06.1426 40 
Nie wiadomo. do kiedy sprawował urząd. 


7. 
Maciej h. Nałęcz 
1428 - (?) 


N
stępny starosta chełmski to Maciej h. Nałęcz. 41 Pierwsza 
wzmianka dotycząca tego starosty to rok 1428. 42 Nie wiadomo. 
do kIedy był starostą. 


8. 
Wołczek 
1429 -1430 


. Kolejny starosta chełmski to Wołczek. Data pierwszej 
wzmIanki o objęciu starostwa to 03.02.1429 a miał J .e do 
11.02.1430. 43 ' 


-łO Urzędnicy..., s. J 88 
-H J. Szymański, op. ci 1., s. 192-195. 
-12 Ibid. 
-13 T.M. Trajdos, op. cit., s. 455; Urzędnicy..., s. 188. 


23
		

/starostowie0014.djvu

			9 
Jan (Hryćko) Kierdej h. Kierde.iowa 
1431-1438 


Kierdeja nie wiemy wszystkiego. Na pewno były one duże. 
Główne włości to: Pomorzany" Winniki" Pobrzezie koło Lwowa, 
również posiadłości w Halickiem, Złoczowskiem i 
Proszowickiem. 52 W życiu politycznym pojawia się w roku 1430 
po śmierci wielkiego księcia litewskiego Witolda. Szczególnie 
zasłużył się w dziedzinie wojskowości W czasie buntu 
Świdrygiełły opowiedział się on zdecydowanie po 
tronie króla 
Władysława Jagiełły i uprzedzając akcję ze strony Swidrygiełły 
i panów litewskich" wziął udział w zajęciu Podola dla Korony. 
(Podole było dożywotnią dzielnicą księcia Witolda) Opanował 
też Kamieniec i inne twierdze: Smotrycz i Skałę. W roku 1431 
w wojnie ze Świdrygiełłą stoczył zwycięską bitwę i opanował 
zamki w Zbarażu i Włodzimierzu Wołyńskim. Później wziął 
udział w wyprawie na Krzemieniec, gdzie rozbił wojska książąt 
ruskich Wasyla i Bałabana. 53 
Jako starosta chełmski Jan Kierdej organizował obronę 
ziemi chełmskiej, obsadził załogami Lub9ml i Ratno. W roku 
1433 powstrzymał najazd zwolennika Swidrygiełły księcia 
Aleksandra Nosa" ktorego pokonał w bitwie pod 
Hrubieszowem. 54 
Po objęciu rządów przez Władysława III przebywał 
Kierdej w bliskim otoczeniu królewskim. Niedługo potem 
wyruszył z królem Władysławem III na Węgry celem wsparcia 
króla w okresie kampanii węgierskiej (m.in. brał udział w 
oblężeniu twierdzy Kapuszany niedaleko Preszowa na 
Słowacji).55 
W wyprawie warneńskiej nie wziął udziału, bowiem jesienią 
1444r. jest już w kraju. 
Z chwilą koronacji Kazimierza Jagiellończyka Jan 
Kierdej od razu wszedł do grona ludzi bliskich kroIowi i stał się 


Dziewiątym starostą chełmskim, (i o nim mamy sporo 
wiadomości) był Jan (Hryćko) Kierdej z Pomorzan, Winnik,44 h. 
Kierdejowa,45 kasztelan lwowski, wojewoda podolski, starosta 
krasnostawski. Data nominacji to rok 1431, a miał starostwo do 
1438 46 . Jan (Hryćko) Kierdej został później po kilkuletniej 
przerwie po raz drugi starostą chełmskim, no
i
a.cj.
 
13.07.1441. 47 Wywodził się z czerwonorusko - podolskIej Ilnn 
wpływowego pod koniec XIV wieku rodu Kierdej?,:. 
Władysław Jagiełło obdarzył Kierdeja w ] 431 roku godnoscIą 
starosty chełmskiego" a w 1433 wystawił dokument" w którym 
ziemię chełmską z imiennie wyszczególnionymi m.ias
am!: 
Chełmem" Krasnymstawem" Hrubieszowem wydzIerzawlł 
Hryćkowi Kierdejowiczowi na 4 lata. Wszystkie dochody z w/w 
miast miał otrzymywac Jan Hrycko Kierdej oprócz czynszów, 
które król zastrzegł dla siebie 48 W roku 1434 Kierdej tytułuje 
się kasztelanem lwowskim i ta nominacja ma niewątpliwie 
związek z jego postawą podczas wojny ze Świdrygiełłą.-ł9 
d 
Władysława III za zasługi (wcześniejsze) dla Korony otrzymuJe 
w 1439 godność wojewody podolskiego. 5O Natomiast od 
Kazimierza Jagiellończyka dostał jeszcze starostwo podolskie i 
dzierżawę krasnostawską.51 O posiadłościach ziemskich Jana 


-W F. Kiryk, Kierdej ..., s. 423; Urzędnicy..., s. ]88. 
-ł5 J. Szymański, op. cit., s. ]48-149. 
-ł6 Boniecki, op. cit., t. X, s. 43. 
-ł7 Urzędnicy..., s. 188. . 
-ł8 T .M. Trajdos, op. cit., s. 506 - 5U
; B. No\vak, Polityka Władysła\va JagIełły 
wobec miast ziemi chełmskiej I \v: ) Chełm i Chełmskie \v dziejach, Pod. red. R. 
Szczygła, Chełm 1996, s. 3] ] - 3] 2; W. Czarnecki, op. cit., s. 25. 
-ł9 F. Kiryk, Kierdej ..., s. 423 - 424. 
50 Ibid. 
51 Ibid. 


-., . 

- Ibid. 
53 Ibid. 
5-ł Ibid. 
55 Ibid. 


24 


25
		

/starostowie0015.djvu

			jednym z najbardziej wpływow
ch prz
wód

w s.zlachty i 
możnych czrwonorusko - podolskIch Znajomosc poIItycz.nyc
 
zdoadnień tej części kraju (Ruś Czerwona, Podole) jak I 
są:iadów sprawiły, że osobą Kierdeja posługiwał się .dwó
 
królewski także w polityce zagranicznej. W roku 1459 KIerdej 
wraz z Andrzejem Buczackim odbył poselstwo do Mołdawii. 56 
Ostatni raz występuje w księgach sądowych 13.06. 1462r. 57 1 w 
tym też roku zmarł 


10. 
Dziersław Z Rytwian h. Jastrzębiec 
1439 -1441 


Następnym starostą chełmskim był Dziersław z Rytwian 
h. Jastrzębiec 58 , który piastował urząd w 
atach 24.08.14
9 - 
20.05.1441. 59 Był najstarszym synem wOjewody łęczyckIego 
Marcina z Rytwian i Doroty z Tarnowa. Jego stryjami byli 
Ścibor z Borzysławic, wojewoda łęczycki oraz Wojciech 
z Rytwian, dr dekretów, prepozyt poznański, scholastyk 
sandomierski, kanonik potem dziekan krakowski.60 W ] 428 roku 
zmarł ojciec Dziersława i opiekę nad nim or
z jego 
ł

s
y
 
rodzeństwem objął ich dziad stryjeczny arcybIskup gnleznIenskt 
Wojciech Jastrzębiec. Dzięki protekcji dziad.a st
yjecz
ego 
wziął w dzierżawę, po śmierci Szarlejskiego, WSIe Ujmę Wlel.ką 
i Ujmę Małą koło Nieszawy. W połowie 1434r. wykorzystując 
dwumiesięczny okres bezkrólewia po śmierci Władysława 
Jagiełły Dziersław zagarnął skarb Wojciecha Jast


bc.a, 
zebrany dla całej rodziny w kaplicy w Orzelcu (pow. wIsliCkI). 


56 Ibid. 
57 Ibid. 
58 P. Dudziński, op. cito s. 205. 
59 Urzędnicy..., s. 188. 
60 W. Fałko\vski, Ryt\vianski Dziersła\v ..., s. 583. 
26 


Po raz drugi zagarnął bogactwa arcybiskupa natychmiast po 
jego śmierci; 1.IX.] 436 zabrał pieniądze.. klejnoty , szaty, a 
następnie zajął zamek w Borzysławicach 61 w ziemi łęczyckiej, 
który także ogołocił z kosztowności. Budziło to niewątpliwie 
niepokój reszty rodziny, zwłaszcza że Dziersław miał poważne 
długi. W tej sytuacji mimo niepełn/oletniości rodzenstwa 
stryjecznego Dziersława tzn. dzieci Scibora z Borzysławic 
(Borzysławskich), krótko po śmierci arcybiskupa został 
przeprowadzony 14.11.1437r. rozdział dóbr między 
Borzysławskimi a Dziersławem i jego braćmi. Pierwsza ugoda 
ograniczała się do wymienienia ziem, w których leżały dzielone 
dobra - chodziło o ziemię sandomierską, lubelską, łęczycką'ł 
sieradzką i Kujawy. Dokładne wyliczenie wsi przekazywanych 
Borzysławskim nastąpiło przeszło rok później 28.V .1438 przed 
sądem nadwornym w Krakowie. Borzysławscy otrzymali 22 
wsie, jedno miasto oraz zamek w Borzysławicach wraz z 
kluczem dóbr. Ponieważ przy obu ugodach przyjęto zasadę 
podziału po połowie, można przyjąć, iż zbliżone wielkością 
dobra otrzymali Dziersław i jego bracia; icb wsie znajdowały się 
przede wszystkim w Lubelskiem i Sandomierskiem. 62 
Wykonanie postanowień miało nastąpić do 24. VI.1438r. Z treści 
obu aktów wynika, że wszystkie podlegające podziałowi dobra 
znajdowały się w posiadaniu Dziersława jako najstarszego z 
braci. Od króla Władysława III otrzymał w 1439r. dokument 
wydany w Szczebrzeszynie, podczas objazdu państwa, z 
. zapisem 2 495 grzywien i 760 florenów na ziemi chełmskiej.63 
Stanowiło to równowartosć kwoty zapłaconej przez Dziersława 
Janowi i Krystynowi z Koziegłów w celu wykupienia (za zgodą 
króla) Koła wraz z kluczem wsi. Dwa miesiące później 20.X. t.r. 
podczas łowów w lasach kozienickich młody krój zapisał 
Dziersławowi na ziemi chełmskiej kolejne 210 grzywien, które 


61 Ibid. 
62 Ibid., s. 584. 
63 Ibid. 


27
		

/starostowie0016.djvu

			Dziersław zapłacił za króla chorążemu Staszkowi oraz Lubie i 
Bystramowi, zarządcom Chełma l Lubomla, by rozdzielili je 
między sługi Jana Hryćka Kierdejowicza, poprzedniego starosty 
chełmskiego. Było to regulowanie królewskich zobowiązań 
wobec poprzedniej ekipy starościńskiej. Dnia 12.V.1441r. król 
zapisał Dziersławowi 200 grzywien na Latyczowie w pow. 
krasnostawskim, a kilka dni później 20.V. w Budzie, otrzymał 
Dziersław zapis l tys. florenow. Po odebraniu Sanguszkom 
powiatu koszyrskiego przez Władysława Jagiellończyka za 
napad na zamek w Ratnie, król nadał go Dziersławowi z 
Rytwian 64 Sytuacja polityczna, jaka powstała po zajęciu Łucka 
, 
przez Swidrygiełłę w lipcu 1441r., spowodowała zmianę na 
starostwie chełmskim. Dziersław zgodził się na zamianę 
starostwa chełmskiego na starostwo sandomierskie. 65 Dnia 
26.IV.1442 król potwierdził przeniesienie z ziemi chełmskiej na 
sandomierską 2 700 grzywien i 3 360 florenów, w dzień później 
Dziersław potwierdził ze swojej strony zawarty kontrakt. W 
roku 1453, najprawdopodobniej na czerwcowym sejmie 
piotrkowskim, Dziersław dostał kasztelanię rozpierską.66 W 
maju 1454 Kazimierz Jagiellończyk zapisał mu cło 
hrubieszowskie na dwa lata. Po śmierci Wojciecha Malskiego, 
wojewody sieradzkiego Dziersław z Rytwian jako zaufany 
współpracownik króla otrzymuje awans na to stanowisko. 67 
Zarówno szybkość awansów jak i nominacje dokonane na 
sejmie dowodzą silnej pozycji Dziersława z Rytwian. Po śmierci 
Jana Oleśnickiego został wojewodą sandomierskim. 68 Dzierżył 
ten urząd już 24.IX.1460r.: kolejny raz Kazimierz Jagiellończyk 
awansował go przed innymi konkurentami. W początku lat 


siedemdziesiątych XV wieku Dziersław z Rytwian dostąpił 
kolejnego zaszczytu. Został nominowany na woj. krakowskiego 
na sejmie piotrkowskim 12.IX.1472r. 69 Ostatnim urzędem, ktory 
piastował była kasztelania krakowska nadana mu na sejmie w 
1477r. 70 W młodości Dziersław zapisał się na Uniwersytet 
Krakowski. Po śmierci ojca opiekę nad nim i jego braćmi objął 
arcybiskup Wojciech Jastrzębiec 71 sposobiąc wnuków do kariery 
9uchownej. Młody Dziersław szybko uzyskał kanonię i altarię 
Sw. Wojciecha oczywiście przy poparciu dziada stryjecznego 
arcybiskupa Wojciecha Jastrzębca w katedrze gnieźnieńskiej. W 
roku 1430 jeszcze jako student otrzymał scholasterię w 
kolegiacie łęczyckiej. Rychło jednak, wbrew woli opiekuna, 
porzucił karierę duchowną. Widzimy go później u boku 
kolejnych władców z dynastii Jagiellonów. Był Dziersław 
jednym z przywódców - wraz ze Spytkiem z Melsztyna - 
zjazdu w Opatowie, na którym chciano odłożyć koronację 
starszego syna Jagiełły do czasu uzyskania przez niego 
pełnoletności. 72 W swojej istocie było to radykalne 
opowiedzenie się przeciwko polityce Oleśnickiego, Dziersław 
był jednym z najbardziej konsekwentnych i nieprzejednanych 
przeciwników biskupa przez następne lata. Pomimo tego potrafił 
układać sobie dobre stosunki z dworem i samym krolem. W 
początkach 1438r. przeprowadził zapewne w porozumieniu ze 
stronnictwem dworskim, najazd na księstwo cieszyńskie, zajął 
Zator i nie pozwolił się stamtąd wyprzeć. 73 Co prawda w maJu 
1439r. podpisał Dziersław akt konfederacji Spytka z 
Melsztyna 74 , nie popsuło to jednak jego dobrych stosunkow z 
królem, któremu przez następnych kilka Jat często towarzyszył. 


.. 


(..ł A. Gil, Pra\vosła\vna eparchia chełmska do 1596 roku, Lublin - Chełm 1999, s. 
114. 
65 W. Fałko\vski, Ryhviański Dziersła\v ..., s. 585. 
66 Ibid., s. 586. 
67 Ibid. 
68 Ibid. 


69 Ibid., s. 587. 
70 Ibid. 
71 Ibid., s. 583. 
72 Ibid., s. 584. 
T\ Ibid. 
7-ł A. Sochacka, Konfederacja Spytka z Melsztyna z 1439r. Rozgry\vka polityczna, 
czy ruch ideologiczny. Rocznik Lubelski, T. XVI 1973, s. 55. 


28 


29
		

/starostowie0017.djvu

			W kwietniu 1440r. towarzyszył Kazimierzowi Jagiellończykowi 
udającemu się na Litwę. Później przebywał na Węgrzech z 
królem Władysławem III dwukrotnie w l. 1440 - 1442. 75 W 
czasie bezkrólewia w roku 1445 zaangażował się mocno 
przeciwko stronnictwu Z. Oleśnickiego na rzecz 
bezwarunkowego obrania na tron Kazimierza Jagiellończyka. 
Uczestniczył w zjeździe w Bełżycach w r. 1446 76 , po którym 
nawiązano z nim bezpośrednie kontakty. We wrześniu 1446r. 
uczestniczył w zjeździe parczewsko - brzeskim, na którym 
doszło do ostatniej ugody z Kazimierzem Jagiellończykiem i 
wyznaczono termin koronacji. Dziersław z Rytwian szybko 
wszedł do grona zaufanych nowego króla. Był wyznaczony na 
posła w sprawach najwyższej rangi dyplomatycznej, w r. 1450 
otrzymał salvum conductum od papieża Mikołaja V w celu 
odbycia poselstwa do Rzymu i od wiosny tego roku aż do r. 
1452 znika z krolewskiego otoczenia. 77 W lipcu 1452 roku 
powierzono mu misję na Węgry i do Austrii w celu negocjacji o 
rękę Elżbiety Rakuskiej dla króla. 78 Po zdaniu sprawozdania 
kroiowi udał się w powtorną podróż z odpowiedzią. Latem 
1453r. król wysłał go wraz z 8 wybitnymi osobistościami na 
zjazd do Wrocławia na kolejne rozmowy dotyczące kontraktu 
małżeńskiego. Uczestniczył Dziersław w ceremonii ślubnej w 
Krakowie w lutym ] 454 i był także w trakcie ostatnich 
negocjacji ze Związkiem Pruskim. 79 Udał się później z królem 
do Prus. Wziął udział w bit
ie pod Chojnicami 18.IX.1454 
gdzie Kazimierz Jagiellończyk powierzył mu, jako jednemu z 
czterech naczelne dowodztwo. 8o Bitwa została przeprowadzona 
nieudolnie, żaden z wodzów nie posiadał potrzebnych 


kwalifikacji. W maju 1457 podczas uroczystego wjazdu krola 
do Gdańska, Dziersław znajdował się w orszaku 
towarzyszących mu panow koronnych. W roku 1458 był jednym 
z gwarantów rozejmu polsko - krzyżackiego zawartego w 
Prabutach. W l. 1454, 55, 57, 58, 60 i 61 uczestniczył w 
kampaniach wojennych i objazdach Prus wraz z królem, 
wystawiał własnym sumptem chorągwie, niekiedy jak w r. 
1461, jako jeden z bardzo niewielu panów koronnych. 81 ..W 
listopadzie 1463 został wysłany na Podole w celu wykupienia 
Kamieńca i do pilnowania obwarowań. 82 Był Dziersław z 
Rytwian jednym z gwarantow traktatu pokojowego kończącego 
wojnę trzynastoletnią, zawartego podczas sejmu piotrkowskiego 
w maju 1467. Z kolei na październikowym sejmie był w 
składzie sądu królewskiego, który przysądził Królestwu ziemie: 
płocką, zawkrzeńską, płońską, wiską i sochaczewką.83 W roku 
1469 w imieniu króla i Korony pojechał na zjazd z panami 
węgierskimi w Podolińcu, który jednak nie doszedł do skutku z 
winy strony węgierskiej. Wiosną 1 470r. został wysłany w 
poselstwie do cesarza Fryderyka 111. 84 Jesienią 1471 r. 
towarzyszył królowi Kazimierzowi w nieudanej wyprawie po 
koronę węgierską: był najwyższym dostojnikiem w jego 
otoczeniu i być może dlatego obarczono go winą za 
niepowodzenie. 85 Do końca życia należał do najbliższego 
otoczenia króla, chociaż zapewne zły stan zdrowia 
uniemożliwiał mu w ostatnich latach większą aktywnośc 
polityczną Z małżeństwa z Anną Tęczyńską z Morawicy nie 
miał potomstwa. Zmarł w 1478 roku 


.. 


75 w. Fałko\vski, Ryhvianski Dziersła\v ..., s. 585. 
76 Ibid. 
77 Ibid. 
78 IbId., s. 585 - 586. 
79 Ibid., s. 586 
80 Ibid. 


81 Ibid. 
82 Ibid. 
83 Ibid., s. 587. 
8-ł Ibid. 
85 Ibid. 


30 


31
		

/starostowie0018.djvu

			lI. 
Jan (Hryćko) Kierdej h. Kierdejowa 
1441 


13. 
Piotr Woda h. Odrowąż 
1444 - 1454 


Po Dziersławie z Rytwian po raz drugi objął starostwo 
nominowany L3.07.1441r. Jan Hryćko Kierdej z Pomorzan, 
Winnik. 86 Nie wiemy, do kiedy sprawował urząd. 


12. 
Piotr W olczko Rokutowicz h. Działosza 
1443 - 1444 


Po Wołczku Rokutowiczu urząd starosty chełmskiego 
piastował Piotr Woda ze Szczekocin, podkanclerzy koronny, 
starosta łukowski. Pierwsza wzmianka o objęciu urzędu 
24.08.1444. 90 Datą końcową jest 18.09.1454 91 , to data śmierci 
(Piotr Woda zginął w bitwie pod Chojnicami) Piotr Woda ze 
Szczekocin herbu Odrowąż 92 był jedną z najbardziej znaczących 
i zarazem barwnych postaci, ktore posiadały urząd starosty 
chełmskiego. Po ojcu Piotr odziedziczył Szczekociny, a 
Władysław Jagiełło zapisał mu 200 grzywien na Olsztynie 93 
Również następny władca Władysław Warneńczyk poczynił 
liczne zapisy na niego na Olsztynie, Częstochowie, Przyrowie i 
Zawichoście. 94 
W 1442r. dostał od Władysława Warneńczyka pozwolenie na 
wykupno ten
ty zawichojskiej oraz wsi Sobótki i Janiszowej. 
Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1403r., kiedy jako kleryk 
diecezji krakowskiej otrzymał kanonię kruszwicką.95 W 1409r. 
zapisał się na Wydział Artium Uniwersytetu Krakowskiego, 
gdzie w 1415r. uzyskał stopień bakałarza. Jego kontakty z 
dworem królewskim rozpoczęły się dość wcześnie, bo już około 
1420r. potwierdzony jest jako notariusz króla Władysława 
Jagiełły.96 W 1421r. ustąpił z kanonii krakowskiej i zdaje się 
zrezygnował z kariery duchownej. Przebywając na dworze 
królewskim został w 1427r. wraz z innymi dworzanami i bratem 


W roku 1443 (03.06.) objął starostwo chełmskie Piotr 
Wołczko Rokutowicz z Kłodna podkomorzy lwowski i miał je 
do 24.01. 1444r. 87 Piotr Wołczko Rokutowicz h. Działosza 88 był 
Litwinem, katolikiem, prawdopodobnie adoptowany wHorodle. 
Wyżej wymieniony starosta był właścicielem rozległych włości 
w kotlinie Dubienki. Król Władysław III nadał mu w 1442 roku 
wieś Równo i Pławanice. Nieco wcześniej musiał wejść w 
posiadanie wsi Świerże, zapewne także z ramienia 
królewskiego. Osada Świerże szybko awansowała do rangi 
miasta. Kompleks majątkowy Piotra Wołczka Rokutowicza 
uzupełniały Wola Świerże, Brzeźno, Dorohusk, Kamień i 
Stuni. 89 


.. 


90 ZDM VIII, s. 295; Urzędnicy..., s. L89. 
91 K. Ożóg, Piotr Woda ..., s. 435. 
9
 J. Szymański, op. cit., s. 201-203; P. Dudziński, op. cito s. 215. 
93 K. Ożóg, Piotr Woda ..., s. 435. 
94 Ibi d. 
95 Ibid. 
96 Ibid., s. 434. 


86 Urzędnicy..., s. 188. 
87 Ibid., s. 189; T.M. Trajdos. op. cit., s. 491. 
88 J. Szymański, op. cit., s. 120. 
89 W. Czarnecki. op. cito s. 39. 


32 


33
		

/starostowie0019.djvu

			Sobiesławem oskarżony o cudzołóstwo z królową Zofią 
Holszańską. Ratował się ucieczką na dwór króla Zygmunta 
Luksemburczyka. Brał udział u jego boku w walkach z Turkami 
i w 1428r. dostał się do niewoli tureckiej, z której wykupił go 
Zygmunt Luksemburczyk. 97 Później wrocił do kraju Po śmierci 
Władysława Jagiełły Piotr Woda związał się ze stronnictwem 
Zbigniewa Oleśnickiego i wkrótce, bo już w 1438r., objął urząd 
podkanclerzego Krolestwa Polskiego, który piastował do końca 
życia. 98 Jesienią tegoż roku wziął udział w wyprawie 
królewskiej po koronę czeską, zresztą był on zwolennikiem 
naddunajskiej polityki króla Władysława III. Dlatego też często 
go widzimy u boku monarchy w czasie jego pobytu na 
Węgrzech. Brał Piotr udział w bitwie z Turkami, a nawet 
wystawił oddział 100 zbrojnych. Nie mamy przekazów 
źródłowych poświadczających jego udział w bitwie 
warneńskiej, ale najprawdopodobniej w tym czasie został 
wysłany do kraju. Po śmierci Władysława III Piotr zbliżył się do 
stronnictwa królowej Zofii Holszańskiej.99 Wziął też udział w 
poselstwie 13 możnych polskich, które udało się ze zjazdu 
parczewskiego do Brześcia (1446), aby prosić Kazimierza 
Jagiellończyka o objęcie tronu w Polsce. 100 W ]446r. Piotr został 
starostą łukowskim 101 
Po objęciu rządow w Koronie przez Kazimierza 
Jagiellończyka bardzo często jeździł z królem na Litwę. W 
1454r. wziął udział w poselstwie panów koronnych na zjazd 
litewski w Brześciu, zwołany przez króla celem uregulowania 
przynależności Wołynia i wyjaśnienia stosunku Litwy do 
Krzyżaków. W maju tegoż roku towarzyszył królowi przy 
uroczystym wjeździe do Torunia i zhołdowaniu ziemi 


chełmińskiej. 102 Jako długoletni podkanclerzy brał Piotr udział w 
pracach kancelarii królewskiej. Prawdopodobnie istniała jego 
księga podkanclerska, która się jednak nie zachowała. W roku 
1454 Piotr wziął udział w wojnie polsko - krzyżackiej, gdzie 
poległ w bitwie pod Chojnicami 18.09.1454r. 103 


] 4. 
Jan Kuropatwa h. Sreniawa 
1455 -1462 


Jan Kuropatwa z Łańcuchowa podkomorzy lubelski. 
Pierwsza wzmianka o objęciu starostwa to 24.03. ]455r., a miał 

 
je do 26.04. ] 462r. 104 Jan Kuropatwa h. Sreniawa l05 podkomorzy 
lubelski pochodził z ziemi lubelskiej i był synem Jaśka 
Kuropatwy z Grodziny i Łańcuchowa, który również piastował 
urząd starosty chełmskiego w początkach XV wleku. I06 Jan 
Kuropatwa nie zbudował sobie magnackiej fortuny. Posiadał 
tylko rodowy Łańcuchów oraz Wolę Łańcuchowską w pow. 
lubelskim. 107 Nie dysponował też wielkimi zasobami 
pieniężnymi. Jedynie w [459r. pożyczył królowi 500 fI. 
węgierskich, które król mu zabezpieczył na ziemi chełmskiej 
oraz w latach 1459 i 146I w sumie 270 grzywien zapisanych na 
wsi Łęczna w ziemi lubelskiej. 108 Pojawia się Jan Kuropatwa w 
źródłach w 1424r w otoczeniu czwartej żony Władysława 
Jagiełły
 Zofii Holszańskiej, jako jej dworzanin i stronnik. 
Prawdopodobnie był zwolennikiem husytyzmu" gdyż widzimy 


97 Ibid. 
98 Ibi d. 
99 Ibi d. 
100 Ibid. 
101 Ibid., s. 435. 


102 Ibid. 
103 Ibi d. 
J().ł U rzędni cy ..., s. 189. 
105 J. Szymański, op. cit., s. 270-271; P. Dudziński, op. cito s. 220. 
106 Urzędnicy..., s. 188. 
107 F. Kiryk, Kuropat\va Jan ..., s. 254; A. Sochacka, Własność ziemska 
w woje\vództ\vie lubelskim \v średnio\vieczu, Lublin 1987, s. 84-85. 
108 F. Kiryk, Kuropat\va Jan ..., s. 254. . 


lit 


34 


35
		

/starostowie0020.djvu

			go u boku ks. Fryderyka Ostrogskiego oraz Jakuba z Rogowa, 
razem z nimi wziął udział w głośnym napadzie łupieżczym nd 
klasztor jasnogorski i mIasto Częstochowę.l09 Po śmierci 
Władysława Jagiełły Jan Kuropatwa znalazł się w grupie 
przeciwników politycznych Zbigniewa Oleśnickiego. Przystąpił 
także do aktu konfederacji Spytka z Melszyna w 1439r. llo Po 
klęsce grotnickiej znajdował się ciągle u boku królowej Zofii, 
która w l 440r powierzyła mu odwiezienie 12 - letniego 
królewicza Kazimierza na Litwę, gdzie ten miał objąć tron 
wielkoksiężcy.lll W ] 445r. przebywał Jan Kuropatwa na Litwie, 
co pozwala sądzić, że był łącznikiem między królową, a jej 
młodszym synem. W okresie bezkrólewia po 1444r. był 
gorącym zwolennikiem kandydatury Kazimierza Jagiellończyka 
na tron polski. Z chwilą objęcia przez niego rządow w Polsce 
/] 447/ stał się Jan wiernym sługą króla, w nagrodę dostał 
starostwo chełmskie. 1l2 W 1453r. brał udział w zwycięskich 
walkach z wojskami ks. oświęcimskiego Janusza i Przemysława 
ks. na Toszku nękające stałymi napadami ziemię krakowską. Po 
zdobyciu Oświęcimia Jan Kuropatwa trzymał tam załogę, 
przyczyniając się w dużym stopniu do sprzedazy księstwa przez 
ks. Janusza, królowi polskiemu. Był Jan Kuropatwa rzecznikiem 
wcielenia do Królestwa ziemi bełskiej i w tym celu w 1462r. 
w imieniu króla skutecznie posłował na sejmik tamtejszej 
szlachty. Znaczny wkład wniósł on także w obronę ziemi 
chełmskiej niepokojonej przez Tatarów. Trzeba jeszcze dodać
 
że w latach 1439 - 1462 piastował godność podkomorzego 
lubelskiego i zarazem podkomorzego ziemi łukowskiej. A około 
l455r. i 1459 miał być marszałkiem nadwornym 113 


15. 
Paweł Jasieński h. Gozdawa 
1463 - 1485 


Kolejny starosta chełmski to Paweł Jasieński z Jasieńca 
h. Gozdawa. 114 Data nominacji 25.0 l. ] 463r. 1I5 a miał je do 
śmierci 09.02. 
485r.1l6 Był starostą bełskim, buskim, 
grabowieckim. Ze dobrze służył krajowi, świadczą godności" 
które kolejno piastował. W 1467r. był stolnikiem chełmskim 
zaraz potem starostą chełmskim, w 1468 - podstolim. 1469 - 
starostą bełskim, 1471 - stolnikiem sandomierskim, 1473 - 
ma
szałkiem nadwornym, 1475 - podskarbim koronnym, w 
koncu 1479r. kasztelanem sandomierskim i starostą 
malborskim. 1l ? Paweł Jasieński był właścicielem Polemic, 
Uchań, Woli Uchańskiej, Ostrowca i Siedliszcza w ziemi 
chełmskiej.118 Król Kazimierz Jagiellończyk pozwolił mu w 
1484r. lokować miasto Uchanie 119 i obdarzył je prawem 
mag
ebur
kim, a także ustanowił jarmarki. Przywilej ten 
potwIerdzIł w 1504r. Aleksander Jagiellończyk synowi 

asztelana także Pawłowi Jasieńskiemu. 120 Należy dodać jednak, 
ze była to lokacja nieudana. Paweł Jasieński szczególnie 
odznaczył się w dziedzinie wojskowości. Walczył z 
Krzyżakami, m.in. wyróżnił się w bitwie pod Puckiem w 
1462r. 121 Wysłany dla zdobycia Starogardu dostał się do 


IW Ibid., s. 253. 
110 Ibid., s. 253 - 254; A. Sochacka, Konfederdcja ..., s. 55. 
III F. Kiryk. Kuropat\va Jan ..., s. 254; A. Sochacka, Konfederacja ..., s. 61. 
112 F. Kiryk, Kuropat\va Jan ..., s. 254. 
113 Ibid. 


II..! B o k o . 
_ onlec 1, op. Cll., t. VIII, s. 287; K. Górski, op. ci1., s. 32. 
II
 U d . 
. rzę nIcy..., s. 189. 
116 K G , k o o 
. ors 1, op. cIL, s. 32. 
ł 17 Ibid. 
IIH Boniecki. op. cil., t. VIII, s. 288. 
1J9 Ibid.; R. Szczygieł, Lokacje miast \v Polsce \v XVI \vieku, Lublin 1989. s. 17 
podaje: iż z liczby miast \v końcu XV \vieku należy odliczyć po\vszechnie uzna\vane 
za os


 miejsk
 Uchanie, dla których zacho\vał się przy\vilej lokacYjny z 14841 Do 
I?kacjl jednak nie doszło i \v 1 497r. \vystępują one jako "viIIa". 
LO J.w. 
121 Boniecki, op. ci1., s. 288; K. Górski, op. cit., s. 32. 


.. 


36 


37
		

/starostowie0021.djvu

			16. 
Jan Kamieniecki h. Pilawa 
1496 - 1497 


względami królów; tak Jana Olbrachta jak i jego następcy 
Aleksandra Jagiellończyka. Obu monarchom pożyczał on 
pieniądze. W zamian za nieuregulowany dług Aleksander 
Jagiellończyk nadał Kamienieckiemu Łopatyń z 8 wsiami 
20.05.1505 roku. 127 W tym czasie Kamieniecki był już tylko 
starostą buskim, gdyż starostwo bełskie i horodelskie otrzymał 
28.02. 1502r. Jerzy Krupski. W 1503r. król Aleksander polecił 
Kamienieckiemu odbudować zniszczoną przez Tatarów 
fortalicję w Busku. W 1504r. nadał mu wieś Bohorodczany na 
Pokuciu. W roku 1506 służył Jan Kamieniecki na Podolu, wziął 
też udział w zwycięskiej wyprawie hetmana Mikołaja 
Kamienieckiego na Pokucie przeciw Mołdowianom. W roku 
następnym dowodził chorągwią jazdy, tym razem pod komendą 
Bogumiła Czyrnina, po którym objął w 1508r. dowództwo 
obrony potocznej, z tytułem hetmana /"campiductor"/. Wsławił 
się wspaniałą akcją przeciwko Tatarom budziackim, którzy w 
1508r. wpadli na litewski Wołyń. Mając niewielkie siły pokonał 
pod Krasiłowem liczny zagon tatarski. 128 W zwycięskim starciu 
padło przeszło 2000 Tatarów. Kamieniecki dowodził obroną 
potoczną jeszcze w 1509r. W pierwszym kwartale tegoż roku 
otrzymał kasztelanię lwowską. Ostatnią jego wyprawą wojenną 
był udział w mołdawskiej wyprawie Mikołaja Kamienieckiego 
(1509r.), zmarł w 50-tym roku życia w pierwszej połowie 1513 
roku. 129 


niewoli, z ktorej udało mu się zbiec. W ] 473r. posłował do 
cesarza Fryderyka W latach 1474 - [476 walczył z Turkami i 
Tatarami 
Paweł Jasieński żonaty z wojewodzianką sandomierską 
pozostawił trzech synów: Zbigniewa, Pawła i Jana w chwili 
śmierci ojca (1485) nieletnich, nad którymi została ustanowiona 
opieka. 122 


Po Pawle Jasieńskim starostwo chełmskie objął Jan 
Kamienicki. Data objęcia starostwa 22.09.1496r. l23 Jan 
Kamieniecki h. Pilawa 124 starosta bełski, buski, horodelski, 
rotmistrz i dowódca obrony potocznej, kasztelan lwowski. 
Bardzo zasłużony w dziedzinie wojskowości. Zresztą trzeba 
dodać, że pochodził z rodziny, której przedstawiciele piastowali 
najwyższe godności wojskowe w Polsce. Jego starszy brat 
Mikołaj był pierwszym hetmanem wielkim koronnym 1503 - 
1515 125 , a młodszy brat Marcin w latach 1520 - 1528 był 
hetmanem polnym koronnym. 126 Jan, podobnie jak bracia" 
poświęcił się karierze wojskowej. Służąc wśród "curienses" w 6 
koni, przebywał często na Podolu /m.in. w 1496/ pod komendą 
Stanisława Chodeckiego, dowódcy obrony potocznej. Prawie 
pewny jest jego udział w wyprawie mołdawskiej Jana 
Olbrachta 1497. Rotmistrzem obrony potocznej, dowódcą 
chorągwi jazdy był od 1500r Kamieniecki cieszył się 


.. 


122 Ibid. 
123 Urzędnicy..., s. I S9. 
12-t J. Szymański, op. cit., s. 219-220. 
1"5 S L ' o k o o 338 
-. . esnle\vs I, op. Clt., s. 
 
 . 
126 Ibid. 


127 Z. SpieraIski, Kamieniecki Jan ..., s. 513. 
128 Ibid. 
129 Ibid. 


38 


39
		

/starostowie0022.djvu

			17. 
Zawisza Róża h. Róża (Poraj) 
1497 - 1498 


starostów poświęcił się karierze wOJskowej. Jeszcze jako młody 
człowiek brał udział w wojnie trzynastoletniej 1454 - 1466 z 
Zakonem Krzyżackim. Natomiast w latach 1486 - 1489 służył 
pod wodzą królewicza Jana Olbrachta" walcząc nad Murachwą i 
Bohem z Tatarami, a w styczniu ]491r. bił się z nimi pod 
Z ł . 136 U . ł . 
as aWI
m. czestnIczy tez w akcIe uroczystego hołdu 
wojewody mołdawskiego Stefana w 1485r. w Kołomyi. Brał 
też, jak się wydaje udział w niefortunnej wyprawie Jana 
Olbrachta w 1 497r. Gdy podczas tej wyprawy wojewoda ruski 
Mikołaj Tęczyński został ciężko ranny i zmarł wkrotce po 
powrocie do kraju; król nadał Buczackiemu województwo 
ruskie oraz starostwo chełmskie i hrubieszowskie. 137 


Starosta chełmski Zawisza Róza z Borszowic 
(Boryszowic) podkomorzy królewski, przedtem podkomorzy 
chełmski Daty piastowania urzędu to 1497 - 1498, potem 
podkomorzy krakowski. 130 Pochodził z możnego rodu h. 
Róża l31 . Jego przodek Mikołaj Róża z Borszowic był 
te
,ut
r.iuszem wsi 
 .nazwie 
iennica w ziemi chełmskiej, którą 
poznleJ nazwano Rozaną. Juz zresztą w roku 1468 Mikołaj pisał 
się jej dziedzicem. 132 


t8. 
Jakub Buczacki h. Abdank 
1499 - 1501 


19. 
Stanisław Kuropatwa h. Sreniawa 
1501 


Po Jakubie Buczackim godność starosty otrzymał 
Stanisław Kuropatwa z Łańcuchowa, trzeci z rodu Kuropatwów. 
Data nominacji to 02.08.1501r. 138 Nie wiemy do kiedy 
sprawował urząd. Był także kasztelanem chełmskim. Źródła 
wymieniają Stanisława Kuropatwę jako dworzanina króla 
Kazimierza Jagiellończyka. Przed rokiem 1496 otrzymał on 
kasztelanię chełmską, nieco później ł 50 l starostwo 
chełmskie. 139 Za wierną służbę dostał szereg posiadłości od 
króla Kazimierza Jagiellończyka I tak w 1476r. stał się 
dzierżawcą Mogielnicy i Nowosielec w ziemi chełmskiej, w 
1484r otrzymał dobra parczewskie w dzierżawę W 1502r, jego 
dobra dziedziczne obejmowały wsie: Ciechanki, Łańcuchów z 


Starosta chełmski Jakub Buczacki z Buczacza h. 
Abdank l33 , wojewoda ruski" starosta hrubieszowski. Data 
objęcia starostwa 22.07.]499r., a miał je do 09.08.1501r. lub 
+02.08.1501. 134 Jakub Buczacki pochodził z możnego 
magnackiego rodu. Kolejne szczeble kariery: w ] 472r. 
występuje w aktach jako kasztelan halicki. W roku 1485 po 
śmierci Dawida Buczackiego został mianowany wojewodą i 
starostą generalnym podolskim. Od króla Jana Olbrachta 
otrzymał urząd wojewody ruskiego oraz starostwa: chełmskie 
i hrubieszowskie. 135 Jakub Buczacki jak wielu wymienionych tu 


130 U d . 
rzę nIcy..., s. 189. 
131 J. Szymański, op. cit., s. 231-233. 
132 W. Czarnecki, op. cit., s.30 -31. 
LU J. Szymanski, op. cit., s. 74. 
nł U d . 89 
- rzę nIcy..., s. 1 . 
135 W. Pociecha, Buczacki Jakub ..., s. 81 82 
40 


136 Ibid. 
137 Ibid. 
nR U d . 
- rzę nIcy..., s. 189. 
139 F. Kiryk, Kuropat\va Stanisła\v ..., s. 255; W. Bondyra, op. cit., s. 138. 


41
		

/starostowie0023.djvu

			Wolą, Milejow l40 , Rogalice i Zakrzów w woj lubelskim oraz 
Jedlankę i Kolechowice oraz Parczew miasto i wieś w pow. 
lubelskim. 141 Natomiast w ziemi chełmskiej i bełskiej posiadał 
jeszcze: Domanicz, Mostek, Rudę Wyżną i Niżną, Stołpie oraz 
cło w Strachosławiu i Włodawie. Liczne zapisy i podarunki 
królewskie miał S. Kuropatwa na żupach krakowskich oraz 
bezpośrednio w przydziałach wydobywanej tam soli. 142 W 
1519r. otrzymał przywilej na utworzenie we wsi dziedzicznej 
Łancuchowie - miasta na prawie magdeburskim. Była to jednak 
jak pisze R. Szczygieł lokacja nieudana. 143 Jako zaufany 
dworzanin Kazimierza Jagiellończyka uczestniczył Stanisław 
Kuropatwa w zjeździe w Kołomyi na którym król Kazimierz 
odebrał homagium od Stefana mołdawskiego. W 1503r. został 
wysłany na Litwę w celu zorganizowania wspólnej obrony 
przed najazdem Tatarów krymskich. Przez długie też lata 
organizował obronę ziemi chełmskiej przed częstymi zagonami 
tatarskimi. Brał też udział w życiu politycznym, uczestniczył w 
sejmach w 1506 w Lublinie i w L512 w Piotrkowie. l44 Zmarł 
wIosną 1520 roku 


20. 
Jerzy Krupski h. Korczak 
1502 - 1505 


Starosta chełmski Jerzy Krupski h. Korczak 145 z 
Orchowa. Data objęcia urzędu 1502r., a piastował go do 
21.05.1505r., kiedy to złożył rezygnację na rzecz Pawła 
Jasieńskiego. l46 Tutaj należy dodać, że Jerzy Krupski po raz 
drugi został starostą chełmskim 30.10.1519r. i był nim do 
21.01.1522r. 147 Ponadto był jeszcze kasztelanem lwowskim i 
wojewodą bełskim. Pochodził z rodziny osiadłej w ziemi 
chełmskiej we wsi Krupe, ale pisał się z Orchowa, swojej 
dziedzicznej posiadłości. Oprócz niej J. Krupski posiadał 
znaczne dobra na Rusi, a mianowicie wsie: Krupe, Krupska 
Wola, Krupiec. Miał również dożywotnio użytkowane 
królewszczyzny: Stulno, Siennica, Hruszów, Niedzielowice, 
J abłonicę, Ratno i Hrubieszów. l48 W 1502 roku został starostą 
chełmskim. Piastując tę godność po raz pierwszy Jerzy Krupski 
wykupił dziedziczne wójtostwo chełmskie z rąk ostatniego 
wójta Pawła Kamienieckiego z Pomianowa. Fakt ten prowadził 
do wielu zmian Wzrosło znaczenie j rola rady miejskiej. Istotną 
rolę odgrywali w mieście także starostowie tytułujący się od 
1503r. jako starosta - wójt dziedziczny. Ich wpływ na 
administrację wyrażał się przede wszystkim w wyborze rajców i 
landwójta dokonywanym spośród kandydatów przedstawionych 
mu przez mieszczan chełmskich. Starosta próbował wpływac na 
gospodarkę miejską, co prowadziło do szeregu konfliktów z 


1-łO A. Gil, op. cit., s. 153 pisze, że MileJó\v \vłasnośc rodu Kuropat\vó\v pełnił rolę 
s\voistego lokalnego centrum pra\vosła\via. Cerkiew poja\via się \\ nim \V latach 
1471-1477. Kuropat\vo\vie spra\vo\vali patronat nad tą Cerk\Vlą jak i nad innymi \V 
s\vych dobrach. Widocznie czynili to dosyć skutecznie skoro uzyskała ona tr\vałe 
podsta\vy egzystencji poz\valające na jej dalsze funkcjono\vanie. 
l-ł) A. Sochacka, Własność ..., s. 85. 
l-ł:! F. Kiryk, Kuropat\va Stanisła\v ..., s. 255. 
l-ł."\ R. Szczygieł. Lokacje miast ..., s 56. 
l-ł-ł F. Klryk, Kuropatwa Stanisła\v ..., s. 255. 
42 


.. 


l-ł" J. Szymański, op. cit., s-. 155; P. Dudziński, op. cito s. 164. 
1-ł6 Urzędnicy..., s. 189 - 190. 
1-ł7 Ibid. 
1-ł8 I. Kanie\vska, Z. Wdo\visze\vski, op. cit., s. 418 - 419; W. Bondyra, op. cito s. 143, 
p. 57. 


43
		

/starostowie0024.djvu

			magistratem. 149 Tutaj trzeba dodać, że Jerzy Krupski po pożarze 
miasta Chełma w 1473r., w latach późniejszych, kiedy był już 
starostą, przeprowadził duże prace remontowe całych 
zamkowych umocnień obronnych i wzniósł nowy zamek. ISO 
Obok starostwa chełmskiego Jerzy Krupski posiadał jeszcze 
starostwo bełskie i horodelskie. W 1508r. został kasztelanem 
bełskim, później w 1515r. na sejmie krakowskim dostał 
kasztelanię Iwowską.151 Pod koniec życia został wojewodą 
bełskim. Jerzy Krupski już od młodzieńczych lat związany był z 
dworem królewskim i już w 1477r. pośredniczył w kontaktach z 
Mołdawią" a w okresie 1486 - 1490 przebywał na Rusi u boku 
Jana Olbrachta, towarzyszył mu w wyprawie na Węgry w latach 
1490 - 1492 przeciwko Władysławowi Jagiellończykowi. Wg 
tradycji miał podczas tej wyprawy uratować życie 
królewiczowi, oddając mu w bitwie pod Preszowem 
01.01.1492r. swojego konia. 152 W 1509r. brał udział w układach 
pokojowych w Kamieńcu Podolskim, gdzie 22.0 1.151 Or. 
przygotowano warunki pokoju między Polską i Mołdawią.153 W 
przyszłości Zygmunt I Stary powierzał mu kilkakrotnie misje 
dyplomatyczne. Jeździł w poselstwie do wojewody Bogdana w 
1513r., a także był posłem królewskim na uroczystościach 
weselnych hospodara. Później posłował do Turcji 154, a w 1530r 
uczestniczył w sejmie koronacyjnym Zygmunta Augusta. 155 
Jerzy Krupski żonaty był dwukrotnie. Pierwszą jego żoną była 
Beata Buczacka, córka Jana z Podhajec wojewody ruskiego. Po 


przedwczesnej śmierci Beaty poślubił dwórkę królowej Barbary 
Zapolyi z pochodzenia Węgierkę - Małgorzatę de Roszvady. Z 
obu małżeństw pozostawił pięciu synów. Zmarł przed 
20.05.1534 r. 


21. 
Paweł Jasieński h. Gozdawa 
1505 


Paweł Jasieński z Jasieńca objął starostwo chełmskie po 
rezygnacji Jerzego Krupskiego 21.04.1505r., a miał je do 
+30.09.1505r. l56 Paweł Jasieński dworzanin królewski był 
synem Pawła Jasieńskiego starosty chełmskiego i bełskiego. W 
1503r. wziął w zastaw starostwo kampinoskie, a w 1504r. 
otrzymał potwierdzenie pierwotnego przywileju, na założenie 
miasta w Uchaniach. 157 Wkrótce zmarł, a spadek po nim 
rozdzielili między sobą wuj jego Feliks Oleśnicki i bracia 
cioteczni Jan Bochotnicki z Oleśnicy oraz Jakub i Paweł 
Magnuszewscy.l58 


1-19 H. Gmiterek, W czasach Rzeczypospolitej szlacheckiej I \v: l Chełm i Chełmskie \v 
dziejach. Pod red. R. Szczygła. Chełm 1996. s. 52; R. Jop. Zarys dziejó\v kancelarii 
miasta Chełma \v XVII - XVIII \vieku, Rocznik Chełmski, Chełm 1998, t. 4, s. I-t 
150 S. Rudnik, Roz\vój przestrzenny Chełma - tendencje historyczne i perspekty\vy 
I \v: J Chełm i Chełmskie \v dziejach. Pod red. R. Szczygła, Chełm] 996, s. 219. 
151 I. Kanie\vska,Z. Wdo\visze\vski,op. cit., s.418-4]9. 
152 Ibid. 
153 Ibid. 
15-1 A. Wyczański. Między kulturą a polityką. Sekretarze króle\vscy Zygmunta Stałego 
(1506-1548). Warsza\va 1990, s. 76. 
155 I. Kanie\vska, Z. Wdo\visze\vski, op. cit., s. 418-419. 


15( . 190 
- UrzędnIcy..., s.. .. 
IS7 Była to lokacja nieudana zob. R. Szczygieł, Lokacje miast ..., s. 17. 
158 Boniecki, op. cit., t. VIII, s. 287 - 288
 Urzędnicy..., s. 190. Po śmierci Pa\vła 
Jasieńskiego król za zgodą egzekutoró\v jego testamentu przekazał starost\vo jednemu 
z nich - Krystyno\vi OSZczo\vskiemu. Spory o starost\vo tr\vały jednak dalej i 
zakończyły się nominacją Jana Oleśnickiego 


44 


45
		

/starostowie0025.djvu

			22. 
Jan Oleśnicki h. Dębno 
1506 - 1510 


sądecką. Trzy lata pózniej objął kasztelanię wiślicką. Pod koniec 
1520r. został wojewodą lubelskim. Już od roku 1485 był 
Oleśnicki dworzaninem królewskim. Brał udział w wyprawie 
mołdawskiej Jana Olbrachta. Po śmierci tegoż poparł elekcję 
Aleksandra i stał się jednym z jego najbliższych 
wspołpracowników. Uczestniczył w wielu poselstwach m.in. na 
dwór francuski, na Wołoszczyznę. W 1502r. został wybrany na 
stałego wysłannika od Sandomierzan na zjazdy kolskie szlacht.y 
wielkopolskiej Jesienią 1503r. brał udział w zjeździe 
granicznym polsko - mołdawskim zwołanym do Kołaczyna. 164 
Po śmierci Aleksandra poparł elekcję Zygmunta I i w 1507r. 
brał udział w sejmie krakowskim; uczestniczył w koronacji 
Zygmunta. W roku 1514 został wyznaczony do komisji 
rozpatrującej przewlekłe sprawy polsko - mołdawskie. Sejm 
lubelski w 1528r. powołał go na komisarza do rozgraniczenia 
ziemi łukowskiej i lubelskiej oraz Wielkiego Księstwa 
Litewskiego. 165 Oleśnicki poparł wybór królewicza Zygmunta na 
króla na sejmie piotrkowskim w r. 1529'ł a 20 II 1530r. wziął 
udział w uroczystościach koronacyjnych. Oleśnicki był żonaty 
dwukrotnie: pierwszą jego żoną była Anna Duninówna z 
Prawkowic i Ujazdu, a drugą Anna córka Piotra Herburta. Oba 
małżeństwa były bezdzietne. Zmarł Oleśnicki w 1532 roku. 166 


Kolejnym starostą chełmskim został Jan Oleśnicki 
(Bochotnicki) h. Dębno 159 kasztelan małogoski. Data nominacji 
15.05. 1506r. Rezygnacja około 29,05. 1510r. l60 Oleśnicki uzywał 
konsekwentnie nazwiska Bochotnicki zamiast rodowego, a 
przybrał je od odziedziczonego po matce zamku bochotnickiego 
w ziemi lubelskiej.161 Po ojcu odziedziczył częśc podzielonej w 
roku 1466 między czterech synów wojewody sandomierskiego 
Jana fortuny Oleś"nickich, a mianowicie: dom murowany w 
Krakowie, wsie: Ujazd.. Zwolę, Kujawki, Ujazdek, części w 
Mydłowie i Strzyżowicach, Boduszów , Łopatno, Łopacionkę, 
Lenartowice, Iwaniska, Góry Wysokie. Natomiast po matce 
otrzymał część klucza bochotnickiego ze wsiami Stok i 
Wierchoniów. Po śmierci stryjów Oleśnickiemu przypadła część 
majątku: klucz pińczowski'ł Oleśnica z paru wsiami" a także w 
Lubelskiem miasto Kamionka z wsiami Dłotlica, Dys, Rudka, 
Stoczek, Nasutów, Dąbrówka, Wola Siedliska i Siedliska. W r. 
1521 wydzierżawił dwa domy w Krakowie od swego brata 
stryjecznego Stanisława. 162 Jan Oleśnicki za wierną służbę w 
roku 1506 został mianowany przez króla kasztelanem 
małogoskim, a w marcu tego roku na sejmie lubelskim otrzymał 
starostwo chełmskie oraz tenutę hrubieszowską. W roku 1510 
najpewniej ze względu na zły stan zdrowia zrezygnował ze 
starostwa chełmskiego na rzecz krewniaka Wiktoryna 
Sienieńskiego. 163 Pod koniec 1512r awansował na kasztelanię 


23. 
Wiktoryn Sienieński h. Dębno 
1510 - 1512 


Po Janie Oleśnickim starostą chełmskim został Wiktoryn 
Sienieński h Dębno 167 kasztelan małogoski. Nominacja na 


159 S ' k . . l 08 111 
J. zymans I, op. Clt., s. - . 
160 Urzędnicy..., s. 190; W. Bondyra, op. cit., s. 138. 
161 A. Sochacka, Własność ..., s. 83. 
162 F. Sikora, Oleśnicki Jan ..., s. 766 - 767. 
163 Ibid., s. 767. 


IM Ibid., s. 766. 
165 Ibid., s. 767. 
166 Ibid. 
167 J. Szymański, op. cit., s. 108-111. 


46 


47
		

/starostowie0026.djvu

			starostwo 29.05.151 Or. po rezygnacji Jana Oleśnickiego. l68 Miał 
je do 10.05.1512r. 169 Sienieński Wiktoryn z Sienna i Gołogór 
był synem kasztelana kamienieckiego Jana W roku 1510 
otrzymał starostwo chełmskie i wziął też w zastaw liczne 
krolewszczyzny, których dożywotnie posiadanie potwierdził mu 
Zygmunt ) w 1513r., ale jeszcze tego roku zezwolił na ich 
ustąpienie Andrzejowi Tęczyńskiemu kasztelanowi bieckiemu. 
W 1515r. Sienieński został mianowany kasztelanem 
małogoskim i tego roku dostał nowe królewszczyzny w ziemi 
sandomierskiej i urzędowskiej, gdzie uczestniczył w wielu 
komisjach grdnicznych, a także w sporach majątkowych. 170 
Wraz z bratem Janem dokonał on działu dóbr i objął 
w posiadanie miasto Rymanów z przyległymi wioskami w ziemi 
sanockiej oraz kilka wsi (m.in. Chruszczynę) w ziemi 
sandomierskiej. Do niego należały również wsie Przegorzały i 
Wola koło Krakowa, a także 16 grze czynszu rocznie na zamku 
w Olesku: dzierżawił nadto liczne cła i podatki. Mieszkał 
w Rymanowie a czasami w Chruszczynie. Troszczył się o 
rozwój Rymanowa m.in. wyjednał u króla w 1503r zgodę na 
" 
jarmark w Rymanowie przypadający na dzień Sw. Aleksego 
(17.VII.) oraz zapewnił miastu zwolnienie od czopowego przez 
jeden kwartał 1511r." a sobie (1521) połowę cła na komorze 
rymanowskiej.171 Wiktoryn Sienieński w 1476r. zapisał się na 
Uniwersytet Krakowski, gdzie studiował jeszcze w 1478r. W r. 
1485 został Sienieński wymieniony jako "Victorynus de 
Gologory" wśród szlachty ziemi lwowskiej, ale najczęściej 
przebywał jako dworzanin (1487) w otoczeniu Kazimierza 
Jagiellończyka. Z polecenia krola wysyłany był do różnych 
możnych, w tym równiez do opata w Mogilnie. Przez któlów 
Kazimierza 1484 - 88 i Aleksandra 1502 - 06 był Sienieński 


kierowany do wspołpracy z podskarbimi krolestwa, żupnikami, 
celnikami i poborcami podatkowymi. Towarzyszył biskupowi 
płockiemu Erazmowi Ciołkowi w poselstwie do papieża 
Juliusza II, które trwało niemal cały rok (1505) i było 
wystawnie przyjmowane w Wenecji.. Rzymie i innych miastach 
włoskich. Z małżeństwa z Elżbietą z Dembińskich tniał syna 
Zbigniewa i corki Agnieszkę i Katarzynę (wydaną za Andrzeja 
Tęczyńskiego wojewodę krakowskiego). Zmarł 31.03.1530 
roku.)72 


24. 
Andrzej Tę czyń ski h. Topór 
1513 - 1519 


Andrzej Tęczynski z Tęczyna zw. Pępek h. Topór)73" 
kasztelan biecki, starosta krasnostawski, bełski, wojewoda 
lubelski. Sprawował urząd starosty chełmskiego po raz pierwszy 
od 03.09.1513r. do 10.04. 1519r. 174 Andrzej Tęczyński pochodził 
z jednego z naj bogatszych i wpływowych fodow magnackich. 
chociaż sam należał do jego skromniejszej gałęzi. 175 Jego kariera 
przebiegała następująco: najpierw podkomorzy sandomierski 
1511, później kasztelan biecki 1511 - 1515, referendarz 
koronny 1512, wojewoda lubelski 1515, wojewoda 
sandomierski 1519, wojewoda krakowski 1527, kasztelan 
krakowski 1532. 176 Posiadał także wiele starostw, konkretnie 10, 


168 Urzędnicy..., s. 190. 
169 Ibid 
170 F. Kiryk, Sienieński Wiktoryn ..., s. 192; W. Bondyra, op. Clt., s. 142, p. 53. 
171 F. Kiryk, Sienieński Wiktoryn ..., s. 192. 


172 Ibid. 
173 J. Szymanski, op. cit., s. 277-279; P. Dudziński, op. ..cit. s. 209. 
17-ł Urzędnicy..., s. 190. 
175 W. D\vorzaczek, Genealogia, Warsza\va 1955, tabJ. 94; J. Kurtyka, Posiadłość, 
dziedziczność i prestiż. Badania nad późnośrednio\vieczną i \vczesnono\vożytną 
\vielką \vłasnością możno\vładczą \v Polsce XIV 
 XVII \vieku (\v: t Roczniki 
Historyczne, Rocznik LXV 1999, s. 170,181. 
176 J. Kurtyka, Tęczyńscy. Studium z dziejo\v polskiej elity mozno\vładc7ej \v 
średnio\vieczu, Krakó\v 1997, Tab!. III. 


48 


49
		

/starostowie0027.djvu

			co było liczbą bardzo dużą. Oprócz chełmskiego miał jeszc
e: 
sandomierskie, bełskie, trembowelskie, krasnostawskle, 
hrubieszowskie sokalskie, ojcowskie, ratneńskie i 
o k o 177 
tyszowlec Ie. o , o 
W latach 1510 i 1511 był Andrzej TęczynskI 
]78, , o 
sekretarzem króla Zygmunta ] Starego. Rownoczesnle z 
karierą urzędniczą podjął działalność dyplomatyczną. Mię
zy 
innymi w 1515r. uczestniczył w poselstwie do stanów czeskIch 
w sprawie Ludwika Jagiellończyka, a w [519 i 1524 roku 
posłował do Ludwika już jako króla Czech i 
ęgiero 
ył t
ż 
obecny na zjeździe jagiellońsko - habsburskIm w WIednIu 
(1515r.) regulującym stosunki między obiema dynastiami. 179 
Być może wówczas nawiązał bliższe stosunki z dworem 
cesarskim, które zaowocowały w 1527r. przyznaniem przez 
o T ' k o h ]80 
cesarza tytułu hrabiowskiego całemu rodowI ęczyns IC o 
Jak już wspomniałem był A. Tęczyński sekreta
zem 
królewskim. Odbył też szereg podróży zagranicznych m.lno u 
schyłku swego życia do Ziemi Swiętej.18\ Należy też paI?i.ętać, 
że Andrzej Tęczynski był założycielem szkoły dworskIej czy 
pałacowej u siebie. Ten typ szkół powstawał na dworach 
możnowładcow. Korzystali z nich synowie senatorów i bogatej 
szlachty, a było to kształcenie młodzieży w duchu humanizm
. 
Niewiele wiemy o szkole A Tęczyńskiego poza faktem, ze 
wyszedł z niej wybitny pisarz Mikołaj Rej i sekretarz królewski 
h ' k o 182 
Jakub Uc ans l. 
Dodać też trzeba, że Andrzej Tęczyński brał czynny 
udział w życiu politycznym. Uczestniczył w sejmach, a w latach 


1519 - 1528 znajdował się w składzie dwoch komisji 
sejmowych do spisania praw i ich kodyfikacjL I83 W pierwszej 
komisji powołanej przez króla 5.111.15 19r. był nawet 
przewodniczącym. l84 Był Tęczyński przedstawicielem obozu 
anty habsburskiego, chociaż także był przeciwko królowej 
Bonie. Związany za to był od roku 1533 z księciem Albrechtem 
Hohenzollernem.. usilnie szukającym stronników w Polsce. 185 
Również należy pamiętać o dokonaniach wojskowych A. 
Tęczyńskiego. Brał on udział w latach 1521 - 1525 w walkach 
przeciwko zbuntowanym gdańszczanom, zaś w 1535r. pod 
nieobecność hetmana wielkiego koronnego Jana Tarnowskiego, 
wspierał radą i pomocą hetmana polnego koronnego Jana Kolę z 
Dalejowa podczas walk z najazdem Piotra Raresza na 
Pokucie. l86 Tenże A. Tęczyński umacniał też zamek w 
Trembowoli, której przecież był starostą, dla obrony przed 
Tatarami. 
Andrzej Tęczyński zgromadził wielki majątek: doszedł 
do najwyższych godności, a mianowicie kasztelana 
krakowskiego. Wraz z braćmi skupował dobra ziemskie 
pożyczając nawet na ten cel znaczne kwoty" uczestniczył też w 
pracach górniczych,l87 był poborcą poradlnego w 1514r. i 
pogłównego w 1520r. l88 Dzięki przychylności króla Zygmunta I 
Starego dostawał lub wykupywał z zastawów dobra królewskie, 
w wyniku czego pod koniec życia zgromadził 10 starostw. Jeżeli 
do tego dodamy, że również był sekretarzem.. referendarzem, 
członkiem komisji kodyfikacyjnych i senatorem, wówczas 
okaże się, że aktywność A. Tęczyńskiego była imponująca. 


177 . " k . . 92 
IbId.; A. Wyczans l, op. Clt., s. . 
178 " k . . 27 
A. Wyczans l, op. cIL, s. . .. " . 
179 Starosto\vie urzędo\vscy od XV do XVIII \vieku. Oprac. J. Khsze\vska, J. Gohnskl. 
Urzędo\v 1994 s. 11. 
180 Ibid. 
181 J. Bystroń, Polacy w Ziemi Ś\viętej, Syrii i Egipcie 1147-1914, Krako\v 1930, s 
10-12; Starosto\vie urzędo\vscy ..., s. 12. 
182 A. Wyczański, op. cit., s. 127-128. 


.. 


183 Ibid., s. [04; W. Bondyra, op. cit., s. 146, p. 68. 
I
 A. Wyczański, op. cit., s. ] 04. 
185 W. Bondyra, op. Clt., s. ]47, p. 69, 70. 
186 Ibid., s. ] 49. 
187 A. Wyczański, op. cit., s. 194. 
188 Ibi d. 


50 


5]
		

/starostowie0028.djvu

			Andrzej Tęczyński żonaty był z corką Wiktoryna Sienieńskiego 
(także starosty chełmskiego) Katarzyną 


25. 
Jerzy Krupski h. Korczak 
1519 - 1521 


jego brat Andrzej należał do możnego rodu Tęczyńskich. '93 Jego 
kariera przebiegała następująco: podkomorzy chełmski w 
1515r., miecznik krakowski 1518 - 1527, kasztelan chełmski 
1525 (nie objął), wojewoda bełski 1528, wojewoda podolski 
1533 - 1535, wojewoda ruski 1535 - 1537, wojewoda 
sandomierski 1527 - 1541. Posiadał także wieje starostw. 
Oprócz chełmskiego: bełskie, krasnostawskie, ratneńskie, 
tyszowieckie, Jubomelskie, sokalskie, hrubieszowskie 194 Brał 
udział w życiu politycznym m.in. uczestniczył wraz z bratem 
Andrzejem w komisji sejmowej do spisania praw i ich 
kodyfikacji, funkcjonującej w latach 1526 - 1528. 195 Natomiast 
jeśli chodzi o opcję polityczną to w przeciwieństwie do brata był 
Jan stronnikiem królowej Bony, a nawet był jednym z jego 
filarów. ]96 


Po raz drugI starostą został Jerzy Krupski 30.X. ł 519r. 
Urząd sprawował jeszcze do 21.1.1521. 189 


26. 
Andrzej Tęczynski h. Topór 
1522 - 1536 


Urząd starosty po raz drugi objął Andrzej Tęczyński 
Daty objęcia starostwa IV 1522 rok I ub I 2. VI.1522 a miał je do 
śmierci 1536 roku 190 Od roku 1523 urząd sprawował wraz z 
b . J ]9] 
ratem stryjecznym anem. 


28. 
Abraham Drohiczański h. Nałęcz 
1541 -1545 


27. 
Jan Tęczyński h. Topór 
1523 - 1541 


Następcą Jana Tęczyńskiego na starostwie chełmskim 
był Abraham Drohiczański h. Nałęcz l97 . Objął starostwo 
23. 10. 1541 a miał je do 02.03. 1545r. 198 Wiadomości na temat 
w/w starosty brak. Nawet herbarze na ten temat milczą. Jak 
pisze W. Bondyra A. Drohiczański był jedynym 
szesnastowiecznym starostą chełmskim, trzymającym 
królewszczyznę na zasadzie "ad manus fIdeIes" z obowiązkiem 
wyliczenia się z dochodów i wydatkow. zadowalając się 


Kolejny starosta chełmski to Jan Tęczyński wojewoda 
b
łski, podolski, ruski, starosta bełski i krasnostawski. 
Starostwo chełmskie miał od 07.04.1523 do 04.04. 154 I (Do 
1536r urząd sprawował wraz z bratem Andrzejem).192 Tak jak 


.. 


189 Urzędnicy..., s. ] 90 
190 Ibid. 
191 Ibid. 
191 Urzędnicy..., s. 191. 


1 9
 J K k P . dł " 
- . urtya, OSIa osc...,s. ]70, ]8l. 
19-ł J K k T ' 
. urty a, ęczynscy ..., Tab. lIla. 
19'5 W. Bondyra, op. cit., s. ]46, 68. 
196 Ibid., s. ]47. 
197 J S ' k " . 92 
. zymans l, op. Clt., s. J -] 95. 
198 . 
UrzędnIcy..., s. ] 91. 


52 


53
		

/starostowie0029.djvu

			wyznaczoną roczną pensją. Być może pozostawał on też przy 
prawosławiu (ród Drohiczańskich był ruskiego pochodzenia) 199 


29. 
Gabriel Tarło h. Topor 
1545 - 1565 


30. 
Stanisław Ostrorog h. Nałęcz 
1565 - 1568 


Gabriel Tarło h. Topór 2 °O, chorąży sandomierski, 
kasztelan radomski, starosta lubaczowski. Starostwo objął 
05.03.1545r. i miał je do śmierci tj. 05.05.1565r. 201 Gabriel 
Tarło wywodził się ze średniej szlachty. Jego kariera 
przebiegała następująco: chorąży sandomierski 1536, krajczy 
królewski 1545, stolnik krakowski 1548, krajczy koronny 1552, 
kasztelan radomski 1553. Posiadał oprócz chełmskiego 
starostwa: kowelskie, drohowyskie i lubaczowskie. 202 Był 
ulubionym dworzaninem Zygmunta Augusta i z łaski 
królewskiej otrzymał starostwa i urzędy. Utrzymywał Gabriel 
Tarło ścisłe kontakty z księciem Albrechtem Hohenzollernem, 
spełniał rolę agenta pruskiego na dworze królewskim. 
Zachowało się około 3 tys. listów Tarły do księcia Albrechta. 203 
O działalności wojskowej Tarły mamy wzmiankę, iż 
14.09.1531r. został wysłany z pocztem 6 koni przez króla na 
pogranicze południowo - wschodnie dla zabeżpieczenia się 
przeciw ewentualnej powtórnej napaści Mołdawian po bitwie 
obertyński ej. 204 


Po Gabrielu Tarle starostą chełmskim był Stanisław 
Ostr?rog. h. Nałęcz 205 kasztelan międzyrzecki. Starostwo objął 
nomInacja 16.06.1565 a miał je do śmierci 27.02.1568r.206 
Pochodził z możnego rodu magnackiego z Wielkopolski. W 
15
0r. dokonał ?stroróg ,:ra
 z bratem podziału dóbr; wziął 
w?wczas .Grodzlsk z 6 wSiami w pow. kościańskim, połowę 
miasta MIędzychodu z 5 wsiami w pow. poznańskim, miasto 
C
odecz z 4 wsiami. Związek małżeński z Zofią z Tęczyńskich, 
kt
rą por":a.ł Ostrorog w 1544r. przyniósł mu po ugodzie z 
opleku
aml.1 krew
ymi żony bogate dobra kryłowskie /Kryłów 
z za
klem I. 13 WSI/ w ziemi chełmskiej.207 W 1548r. otrzymał 
p
tw'erdz
m
 ekspektatywy na starostwo kościańskie, uzyskał 
tez przywIleJ na trzy roczne Jarmarki dla Grodziska. Około 
1552r. kroI Zygmunt August nadał mu starostwo zamechskie. W 
kwietniu 15
r. pożyczył królowi na wojnę z Moskwą 22 tys. 
złotych polskich. które miały być mu spłacone z najbIiższego 
poboru. Prawdopodobnie jednak nie doszło do spłaty i suma 
została zab
zpieczona w czerwcu 1 565r. na wsiach nadanego 
OstrorogowI starostwa chełmskiego?JR Jego pobyt na dworze 
królewskim wiązał się z przyjęciem do służby w kancelarii 
królewskiej. Już 29.01.1548r. był Ostroróg sekretarzem 
królewskim. 209 Uczestniczył też w sejmie piotrkowskim, jako 
poseł w 1547r.. W czerwcu 1548r. został wysłany w poselstwie 
do cesarza Karola V i króla rzymsktego Ferdynanda. 2łO W 


199 w. Bondyra, op. cit., s. 137, 141,153. 
200 J. Szymanski, op. cit., s. 277-279; P. DudzIński, op. cit. s. 209. 
201 Urzędnicy..., s. 191. 
202 W. Bondyra, op. cit., s. 140. 
203 Ibid., s. 147 - 148 p. 73. 
2CU Ibid., s. 149 -150. 


205 J. Szymański. op. cit., s. 192-195. 
"06 U d . 
- rzę nI cy ..., s. 191. 
"en 
- PSB t. XXIV, z. 102, s. 528. 
208 Ibid., s. 530. 
"09 AW "'. 
- . yczanskI, op. cit., s. 30. 
")10 P 
- SB t. XXIV, z. 102, s. 528. 


54 


55
		

/starostowie0030.djvu

			najbliższych latach związał się ze stronnic
wem Zygmun!a 
Augusta. Był już w tym czasie Stamsła,; Os
ro
og 
zwolennikiem luteranizmu" nawiązał też stosunki z kSięciem 
Albrechtem Hohenzollernem?11 W roku 1556 był już Ostroróg 
uważany za głownego patrona luteranów wiel.kopolskich. W 
ostatnim okresie najczęściej przebywał w swoich dobrach na 
Rusi w Kryłowie, rzadko tylko odwiedzając Wielkopolskę. 
8 k 212 
Zmarł w 156 ro u. 


31. 
Aleksander Łaszcz h. Prawdzie 
1569 - 1582 


wyznaczył go do kon1isji rozgraniczającej w woj. bełskim dobra 
królewskie od prywatnych. Służbę publiczną rozpoczął Łaszcz 
posłując z woj. bełskiego na sejm egzekucyjny w Piotrkowie 
1562 - 1563. 216 W roku 1572 po śmierci Zygmunta Augusta był 
obecny na zjeździe szlachty chełmskiej. Po ucieczce Henryka 
Walezego uczestniczył w zjeździe stężyckim /czerwiec 1575r./. 
Zebrana tam antyhabsbursko nastawiona szlachta ruska wybrała 
go na swego reprezentanta. Był Łaszcz na sejmie koronacyjnym 
Stefana Batorego, a w 1576r. mianowany został przez nowego 
króla kasztelanem czerskim, pierwszy z rodu dostąpił godności 
k . . 217 W 1 
senators lej. 582r. przekazał synowi Janowi starostwo 
chełmskie. Był Łaszcz bardzo popularny wśród szlachty woj. 
bełskiego, współcześni mu podkreślali jego zasługi dla kraju. 
Zmarł w 1584 roku. 218 


Ostatnim starostą, ktory objął starostwo chełmskie za 
panowania ostatniego Jagiellona był Aleksander 
aszcz h. 
Prawdzic 213 , podkomorzy bełski, kasztelan czerski, starosta 
horodelski. Miał starostwo od 1569 roku do około 04. 
2.1582r. 
kiedy to złożył rezygnację na rzecz syna Jana 214 Wywodził się 
z niezbyt zamożnej szlachty mazowieckiej. która od połowy XV 
wieku osiedliła się w woj. bełskim. Już 1541r. był A. Łaszcz 
starostą tyszowieckim, a w latach 1549 - 1554 starostą 
kowelskim. W 1544r. tytułuje się Łaszcz podkomorzym 
bełskim. Później otrzymał on starostwo horodelskie. zamienione 
z kolei w roku 1569 na starostwo chełmskie, a w 1576r. 
mianowany został kasztelanem czerskim. 215 Jeśli chodzi o 
kontakty z dworem to w 1541r. wszedł Aleksander Łaszcz w 
służbę królowej Bony. Trzy lata później Zygmunt l Stary 


H SKA 
KA 


f.) 


6 


211 Ibid., s. 528 - 529. .. Z f 
212 U d . cy S 19 1 ( Po J .e g o śmierci starostą chełmskim była \vdo\va po nim o la 
rzę ni ...,. . 
z Tęczyńskich, administrację skarbo\vą spra\vo\vał zaś Feliks Ługo\vskl). 
213 J. Szymański, op. cit.. s. 235-237. 
21-ł Urzędnicy..., s. 191. 
215 I. Kanle\vska. Łaszcz Aleksander ..., s. 259 - 260. 


216 Ibid. 
217 Ibid. 
218 Ibid. 


56 


Si
		

/starostowie0031.djvu

			I · 


Mgr Andrzej Gruszka od pewnego czasu zajmuje 
się elitą władzy ziemi chełmskiej w okresie staropolskim. 
Z tych zainteresowań wyrosło oceniane opracowanie. 
Zawiera ono biogramy starostów chełmskich w okresie 
panowania w Polsce dynastii Jagiellonów. 
Zebrany przez autora materiał źródłowy 
i bibliografia jest prawie pełna. Konstrukcja pracy i jej 
zawartość merytoryczna nie budzi zastrzeżeń. Osiągnięte 
przez A. Gruszkę wyniki badawcze są interesujące dla 
badan problematyki funkcjonowania elity politycznej 
w Królestwie Polskim do schyłku XVI wieku. 
Praca w pełni zasługuje na druk i szybko powinna 
zostać opublikowana. 



 


pro! dr hab. Ryszard Szczygieł 


)/. 


VI r 
t 
...1 f 
"'{ 
'\ 
1" 
Ul 1 


I "In III" II 1111111I 
Ch 001485 


o BychC\wQ. 


-:l' 

 
;>( 
.X' 
/" 
,,' 
. /'" 
:ł 

, 
..!'< lotk;, 
Ic Q. 
I 
IJ.J - 


s 


"\ 

 

 
\! 
\,( 
\ 
T 
;- 
T 
'\ 
-' 
, 
"\-1- , 
...t , 
...t 
 

 
 


::-1';., '
t:t;

 Chełmska Biblioteka Publiczna 
.

.t
,.. .' "Chełmiana" 



 
GorQ.
 
O 
Fr(lm po1 


.B ił" 
orQ.j